कृषि कक्षा 8 सामाजिक विज्ञान ( भूगोल )

कृषि कक्षा 8 सामाजिक विज्ञान ( भूगोल )

कृषि विज्ञान की वह शाखा है जो पौधों और पौधों से प्राप्त उत्पादों से संबंधित है। उत्पादों का उपयोग भोजन के साथ-साथ अन्य रूपों में मूल्यवान संसाधनों के रूप में किया जा सकता है। कृषि में आर्थिक गतिविधि की भी विशिष्टता है। वास्तव में, नदी तट के देशों में, जिसमें भारत भी शामिल है, यह अधिकांश लोगों का प्राथमिक व्यवसाय है। इसके अलावा, दुनिया की आधी आबादी की आजीविका भी कृषि पर निर्भर है।  

कृषि में कृषि प्रणाली की मुख्य विशेषताएं

  • तथ्य यह है कि पौधे हर प्रकार की भूमि पर उगते हैं, फिर भी कृषि सभी भूमियों पर व्यवहार्य गतिविधि नहीं है। कृषि गतिविधि को ठीक से करने के लिए विशिष्ट जलवायु और स्थलाकृतिक परिस्थितियों की आवश्यकता होती है।  
  • फसलों की खेती के लिए उपयुक्त भूमि को कृषि योग्य भूमि के रूप में जाना जाता है।  
  • कृषि प्रणालियाँ उत्पादन की अन्य प्रणालियों की तरह ही होती हैं, जिन्हें वांछित उत्पादन प्राप्त करने के लिए कुछ आदानों की आवश्यकता होती है। आवश्यक आगत बीज, पानी, जलवायु परिस्थितियाँ, भूमि, उर्वरक आदि हैं।  
  • जुताई, कटाई, बुवाई और सिंचाई आदि कुछ ऐसी प्रक्रियाएँ हैं जो यह सुनिश्चित करती हैं कि आगत वांछित उत्पादन पैदा करे।  

खेती के प्रकार

कृषि दुनिया भर में की जाती है, लेकिन फिर भी, किसान दुनिया भर में समान प्रथाओं को नहीं अपनाते हैं। कई कारक इसमें महत्वपूर्ण भूमिका निभाते हैं; उदाहरण के लिए, श्रम, भौगोलिक स्थिति, उत्पादन की मांग आदि विभिन्न किसानों के लिए अलग-अलग होती है। इन कारकों के आधार पर, खेती के दो महत्वपूर्ण प्रकार हैं: वाणिज्यिक खेती और निर्वाह खेती।  

  • निर्वाह खेती:
    • यह उन क्षेत्रों में की जाती है जहाँ फसलों के उत्पादन के लिए श्रम की सीमित उपलब्धता होती है। इसका उद्देश्य उत्पादन की उच्च मांगों को पूरा करना नहीं है, और वे प्रौद्योगिकी के निम्न स्तर का भी उपयोग करते हैं। निर्वाह खेती के प्रकार: इन्हें आगे गहन निर्वाह खेती या आदिम निर्वाह खेती के रूप में वर्गीकृत किया गया है।  
  • गहन निर्वाह खेती:
  • इस प्रकार की खेती में, छोटे औजारों की सहायता से भूमि के एक छोटे से टुकड़े की खेती की जाती है। इसमें खेती के अन्य तरीकों की तुलना में अधिक श्रम की भी आवश्यकता होती है।  
  • यह उन जगहों पर की जाती है जहाँ तुलनात्मक रूप से ग्रीष्म ऋतु काफी लंबी होती है और मिट्टी की उर्वरता समृद्ध होती है।  
  • इस प्रकार की खेती में चावल प्रमुख फसल है। अन्य फसलों में गेहूँ, तिलहन, मक्का और दालें शामिल हैं। यह खेती ज्यादातर दक्षिण एशिया, पूर्वी एशिया और दक्षिण-पूर्व एशिया के क्षेत्रों में की जाती है।  
  • आदिम निर्वाह खेती:
    • जैसा कि नाम से पता चलता है, यह एक पुराने प्रकार की खेती है जहाँ किसान एक समय में भूमि के विभिन्न हिस्सों पर खेती करते हैं। एक फसल के उत्पादन के बाद, किसान फिर भूमि के अगले हिस्से पर चले जाते हैं।  
    • आदिम निर्वाह खेती के दो प्रमुख रूप हैं: स्थानांतरण खेती और खानाबदोश पशुपालन।
  • स्थानांतरण की खेती:
    • यह बहुत अधिक वर्षा और घने वनों वाले क्षेत्रों में की जाती है। उदाहरण के लिए, दक्षिण पूर्व एशिया, पूर्वोत्तर भारत और अमेज़ॅन बेसिन।  
    • इस प्रकार की खेती में, एक किसान द्वारा भूमि का एक टुकड़ा चुना जाता है, जो उस भूमि के सभी पेड़ों को काट देता है। पेड़ों की राख को फिर भूमि की मिट्टी के साथ मिला दिया जाता है, जिससे उसकी उर्वरता बढ़ जाती है। किसान तब तक उस साफ़ भूमि पर फसलें उगाता है जब तक कि वह उर्वरता खो नहीं देती। उसके बाद, वे भूमि के अगले टुकड़े पर चले जाते हैं और पूरी प्रक्रिया को फिर से दोहराते हैं।  
  • खानाबदोश पशुपालन:
    • इस प्रकार का पशुपालन ज्यादातर सहारा के अर्ध-शुष्क क्षेत्रों, एशिया के कुछ हिस्सों और जम्मू और कश्मीर और राजस्थान के शुष्क क्षेत्रों में किया जाता है।  
    • क्षेत्र की प्रतिकूल जलवायु परिस्थितियों के कारण, किसान अपने लिए एक निश्चित मार्ग का चयन करते हैं ताकि वे अपना भरण-पोषण कर सकें। इस तरह, वे एक ही मार्ग के विभिन्न क्षेत्रों में पशुपालन करते हैं।  
  • वाणिज्यिक खेती
    • यह बाजार में बेचने के उद्देश्य से बड़ी मात्रा में फसलों की खेती के साथ-साथ जानवरों की खेती में भी मदद करता है।  
    • उन्नत मशीनरी की मदद से बड़ी मात्रा में उत्पादन की खेती के लिए भूमि के एक बड़े क्षेत्र का उपयोग किया जाता है। इसमें निर्वाह खेती की तुलना में अधिक मात्रा में पूंजी की आवश्यकता होती है।  
    • वाणिज्यिक खेती की किस्में भी हैं, जो इस प्रकार हैं:
      • वाणिज्यिक अनाज की खेती
      • मिश्रित खेती
      • बागान

वाणिज्यिक अनाज की खेती:

  •  फसलें वाणिज्यिक उद्देश्यों के लिए भूमि के बड़े क्षेत्रों पर उत्पादित की जाती हैं। इस खेती के माध्यम से गेहूँ और मक्का उगाया जाता है।
  • ज्यादातर यूरोप, एशिया और उत्तरी अमेरिका के समशीतोष्ण घास के मैदानों में की जाती है। इसके लिए चुना गया क्षेत्र आमतौर पर एक खेत होता है, और वह भी एक विरल आबादी वाला क्षेत्र होता है।  
  • सर्दियों के मौसम में कठोर परिस्थितियों के कारण, केवल एक फसल की सफल खेती हो सकती है।  

मिश्रित खेती: 

  • यह विधि बाजारों में बिक्री के उद्देश्य से जानवरों के पालन के साथ-साथ फसलें उगाने के लिए उपयोग की जाती है। अर्जेंटीना, दक्षिण अफ्रीका, न्यूजीलैंड, पूर्वी संयुक्त राज्य अमेरिका, दक्षिणपूर्वी ऑस्ट्रेलिया आदि वे क्षेत्र हैं जहाँ यह खेती की जाती है।  

बागान:

  • पूरे वर्ष बड़े क्षेत्रों में केवल एक फसल उगाने के लिए उपयोग किया जाता है। प्रमुख बागान फसलें कॉफी, चाय, रबर और काजू हैं। उत्पाद को खेतों या आस-पास के कारखानों में आसानी से संसाधित किया जा सकता है। जिन क्षेत्रों में बागान खेती की जाती है वे हैं श्रीलंका, भारत, ब्राजील, मलेशिया आदि।  

प्रमुख फसलें

बढ़ती आबादी की आवश्यकताओं को पूरा करने के लिए दुनिया के विभिन्न क्षेत्रों में विभिन्न प्रकार की फसलें उगाई जाती हैं। कुछ महत्वपूर्ण फसलें इस प्रकार हैं:  

  • चावल:
    • यह उष्णकटिबंधीय और उपोष्णकटिबंधीय जलवायु परिस्थितियों में एक मुख्य भोजन है। जलवायु आवश्यकताएँ: इसके लिए उच्च वर्षा, उच्च आर्द्रता और उच्च तापमान की आवश्यकता होती है।  
    • चावल की खेती के लिए, जलोढ़ मिट्टी सबसे अच्छी होती है क्योंकि यह आसानी से पानी को बनाए रख सकती है।  
    • चावल उगाने वाले प्रमुख क्षेत्र चीन (सबसे बड़ा उत्पादक), भारत (दूसरा सबसे बड़ा उत्पादक), बांग्लादेश, जापान और मिस्र हैं।  
  • गेहूँ:
    • यह आबादी की बढ़ती मांगों को पूरा करने के लिए दुनिया भर में खाया जाता है। जलवायु आवश्यकताएँ: इसके लिए कटाई के दौरान तेज धूप, बढ़ते मौसम के दौरान मध्यम तापमान और साथ ही वर्षा की आवश्यकता होती है।  
    • गेहूँ की खेती के लिए दोमट मिट्टी सबसे अच्छी होती है, क्योंकि यह अच्छी तरह से सूखा हुआ होता है।  
    • गेहूँ उगाने वाले प्रमुख क्षेत्र रूस, कनाडा, ऑस्ट्रेलिया, भारत, अर्जेंटीना, यूक्रेन, संयुक्त राज्य अमेरिका हैं।
  • मक्का:
    • मक्का को मकई के नाम से भी जाना जाता है। जलवायु आवश्यकताएँ: इसके लिए बहुत धूप के साथ मध्यम वर्षा और तापमान की आवश्यकता होती है।  
    • मक्का की खेती के लिए अच्छी तरह से सूखा हुआ उपजाऊ मिट्टी की आवश्यकता होती है।  
    • मक्का उगाने वाले प्रमुख क्षेत्र चीन, उत्तरी अमेरिका, रूस, कनाडा, ब्राजील, मैक्सिको और भारत हैं।  
  • बाजरा:
    • इसमें ज्वार, बाजरा और रागी जैसी कई अलग-अलग फसलें भी शामिल हैं।
    • वे रेतीली मिट्टी या कम उपजाऊ मिट्टी पर बहुत आसानी से उगाए जा सकते हैं। वे संरचना में कठोर होते हैं।  
    • जलवायु आवश्यकताएँ: उच्च से मध्यम तापमान के साथ-साथ कम वर्षा।
    • बाजरा चीन, भारत और नाइजीरिया में उगाया जाता है।  
  • कपास:
    • जलवायु आवश्यकताएँ: इसके लिए तेज धूप और हल्की वर्षा और उच्च तापमान के साथ 210 पाला-मुक्त दिनों की आवश्यकता होती है।  
    • कपास की खेती के लिए काली और जलोढ़ मिट्टी सबसे अच्छी होती है।  
    • यह मुख्य रूप से भारत, पाकिस्तान, ब्राजील, संयुक्त राज्य अमेरिका और चीन के क्षेत्रों में उगाया जाता है।  
  • जूट:
    • इसे सुनहरा रेशा भी कहा जाता है।
    • जलवायु आवश्यकताएँ: इसके लिए बहुत अधिक वर्षा, आर्द्रता और तापमान की आवश्यकता होती है।  
    • जूट के उत्पादन के लिए जलोढ़ मिट्टी सबसे अच्छी मिट्टी है।
    • भारत और बांग्लादेश जूट के सबसे बड़े उत्पादक हैं।  
  • कॉफ़ी:
    • यह एक पेय है जो दुनिया भर में सबसे आम और सेवन किया जाता है।
    • जलवायु आवश्यकताएँ: इसके लिए उच्च तापमान के साथ पर्याप्त वर्षा की आवश्यकता होती है।  
    • इसके लिए अच्छी तरह से सूखा हुआ दोमट मिट्टी के साथ पहाड़ी ढलानों की आवश्यकता होती है।
    • कॉफ़ी के अग्रणी उत्पादक भारत, कोलंबिया और ब्राज़िल हैं। 
  • चाय:
    • जलवायु आवश्यकताएँ: इसे पूरे वर्ष वर्षा के समानुपातिक वितरण के साथ ठंडी जलवायु की आवश्यकता होती है।  
    • कॉफ़ी की तरह, इसे भी पहाड़ी ढलानों और अच्छी तरह से सूखा हुआ दोमट मिट्टी की आवश्यकता होती है।  
    • चाय की कटाई में बहुत अधिक श्रम की आवश्यकता होती है।  
    • चाय के सबसे बड़े उत्पादक भारत, चीन और केन्या हैं।  

कृषि विकास

यह वर्तमान बढ़ती मांग को पूरा करने के लिए कृषि उत्पादन के क्षेत्र में विकास है। इसका तर्क खाद्य सुरक्षा को बढ़ाना है। विकास के लिए, इसमें HYV बीज, उर्वरक और साथ ही सिंचाई सुविधाओं में सुधार शामिल है। भारत जैसे विकासशील देशों में, किसान अभी भी ट्यूबवेल, ट्रैक्टर, बैलगाड़ी की जुताई आदि जैसे आदिम तरीकों का उपयोग करते हैं।  

जबकि दूसरी ओर, संयुक्त राज्य अमेरिका जैसे विकसित देश विकासशील देशों से बहुत अलग हैं। उदाहरण के लिए, वे मिट्टी परीक्षण करते हैं और फिर नमूनों को प्रयोगशाला में भेजते हैं। रासायनिक उर्वरकों का उपयोग वैज्ञानिक उर्वरक कार्यक्रमों के आधार पर किया जाता है।  

भारत में एक खेत:

  • उत्तर प्रदेश के गाजीपुर जिले में एक छोटा सा गाँव है जिसका नाम अदिलाबाद है।  
  • मुन्ना लाल इस गाँव का एक छोटा किसान है, जिसके पास लगभग 1.5 हेक्टेयर कृषि भूमि है।  
  • उसका घर मुख्य गाँव में है, और वह हर दो साल में बाज़ार से उच्च उपज देने वाले बीज खरीदता है।  
  • भूमि उपजाऊ है, और वह साल में कम से कम दो फसलें उगाता है, आमतौर पर दालों के साथ गेहूँ या चावल।  
  • मुन्ना लाल दोस्तों, बड़ों और सरकारी कृषि अधिकारियों से खेती की सलाह लेता है।  
  • वह जुताई के लिए एक ट्रैक्टर किराए पर लेता है, हालाँकि उसके कुछ दोस्त अभी भी बैलों का उपयोग करते हैं।  
  • वह अपने खेत की सिंचाई के लिए पास का एक ट्यूबवेल किराए पर लेता है।  
  • मुन्ना लाल के पास दो भैंस और कुछ मुर्गियाँ भी हैं और वह पास के कस्बे में एक सहकारी स्टोर पर दूध बेचता है।  
  • वह एक सहकारी समिति का सदस्य है जो पशुधन देखभाल सलाह, जैसे चारा और स्वास्थ्य सुरक्षा में मदद करता है।  
  • परिवार के सभी सदस्य खेती के काम में मदद करते हैं, और कभी-कभी मुन्ना लाल बीज और उपकरण खरीदने के लिए बैंक या सहकारी समिति से ऋण लेता है।  
  • वह पास के कस्बे के बाज़ार में अपनी फसलें बेचता है, लेकिन कई किसानों की तरह, उसके पास भंडारण सुविधाओं का अभाव है, इसलिए उसे अक्सर बाज़ार की कीमतें कम होने पर भी बेचना पड़ता है।  
  • हाल ही में, सरकार ने किसानों के लिए भंडारण सुविधाओं में सुधार के लिए कदम उठाए हैं।  

संयुक्त राज्य अमेरिका में एक खेत:

  • संयुक्त राज्य अमेरिका में खेत भारत के खेतों की तुलना में बहुत बड़े हैं। संयुक्त राज्य अमेरिका में एक विशिष्ट खेत लगभग 250 हेक्टेयर का होता है।  
  • संयुक्त राज्य अमेरिका में किसान अक्सर अपने खेतों पर रहते हैं।  
  • उगाई जाने वाली प्रमुख फसलों में मक्का, सोयाबीन, गेहूँ, कपास और चीनी चुकंदर शामिल हैं।  
  • आयोवा के एक किसान जो होरान के पास 300 हेक्टेयर जमीन है और वह मक्का उगा

संयुक्त राज्य अमेरिका में किसान अक्सर अपने खेतों पर रहते हैं। उगाई जाने वाली प्रमुख फसलों में मक्का, सोयाबीन, गेहूँ, कपास और चीनी चुकंदर शामिल हैं। आयोवा के एक किसान जो होरान के पास 300 हेक्टेयर जमीन है और वह मक्का उगाते हैं। वह सुनिश्चित करते हैं कि मिट्टी और जल संसाधन मक्का उगाने के लिए उपयुक्त हैं और कीटों को नियंत्रित करने के लिए कदम उठाते हैं। वह नियमित रूप से पोषक तत्वों के स्तर की जांच के लिए प्रयोगशालाओं में मिट्टी के नमूने भेजते हैं और परिणामों के आधार पर उर्वरक कार्यक्रम की योजना बनाते हैं।  

उनका कंप्यूटर, एक उपग्रह से जुड़ा हुआ है, उन्हें अपने खेत की निगरानी करने और उर्वरकों और कीटनाशकों का उपयोग करने में मदद करता है, जहां उनकी आवश्यकता होती है। वह खेती के लिए ट्रैक्टर, सीड ड्रिल और संयुक्त हार्वेस्टर जैसे आधुनिक मशीनरी का उपयोग करते हैं। अनाज स्वचालित सुविधाओं में संग्रहीत किया जाता है या बाजार एजेंसियों को भेजा जाता है। संयुक्त राज्य अमेरिका में किसान पारंपरिक किसानों की तरह नहीं, बल्कि व्यापारियों की तरह काम करते हैं।

प्रश्न 1: कृषि क्रिया किस क्षेत्रक के अंतर्गत आती है? (Agricultural activity comes under which sector?)

(a) प्राथमिक (Primary)

(b) द्वितीयक (Secondary)

(c) तृतीयक (Tertiary)

(d) चतुर्थक (Quaternary)

उत्तर: (a) प्राथमिक (Primary)

व्याख्या: कृषि और उससे संबंधित गतिविधियाँ जैसे मछली पकड़ना, वानिकी आदि प्राथमिक क्षेत्रक के अंतर्गत आती हैं क्योंकि इनमें प्राकृतिक संसाधनों का प्रत्यक्ष उपयोग शामिल है। (Agriculture and related activities like fishing, forestry, etc., come under the primary sector as they involve the direct use of natural resources.)

प्रश्न 2: व्यापक कृषि क्या है? (What is extensive agriculture?)

(a) गहन कृषि का प्रकार (A type of intensive agriculture)

(b) वाणिज्यिक कृषि का प्रकार (A type of commercial agriculture)

(c) आदिम निर्वाह कृषि का प्रकार (A type of primitive subsistence agriculture)

(d) स्थानांतरित कृषि का प्रकार (A type of shifting agriculture)

उत्तर: (b) वाणिज्यिक कृषि का प्रकार (A type of commercial agriculture)

व्याख्या: व्यापक कृषि वाणिज्यिक कृषि का एक प्रकार है जिसमें बड़े खेतों पर मशीनों का उपयोग करके उत्पादन किया जाता है। (Extensive agriculture is a type of commercial agriculture where production is done on large farms using machines.)

प्रश्न 3: अंगूरों की खेती को क्या कहा जाता है? (The cultivation of grapes is called?)

(a) सेरीकल्चर (Sericulture)

(b) विटीकल्चर (Viticulture)

(c) पीसीकल्चर (Pisciculture)

(d) हॉर्टिकल्चर (Horticulture)

उत्तर: (b) विटीकल्चर (Viticulture)

व्याख्या: अंगूरों की खेती को विटीकल्चर कहा जाता है। (The cultivation of grapes is called viticulture.)

प्रश्न 4: स्थानांतरित कृषि को भारत के उत्तर-पूर्वी भागों में क्या कहा जाता है? (What is shifting agriculture called in the north-eastern parts of India?)

(a) झूमिंग (Jhumming)

(b) रोपण (Plantation)

(c) गहन निर्वाह (Intensive subsistence)

(d) वाणिज्यिक अनाज (Commercial grain)

उत्तर: (a) झूमिंग (Jhumming)

व्याख्या: स्थानांतरित कृषि को भारत के उत्तर-पूर्वी भागों में झूमिंग के नाम से जाना जाता है। (Shifting agriculture is known as Jhumming in the north-eastern parts of India.)

प्रश्न 5: खरीफ फसल किस ऋतु में बोई जाती है? (In which season are Kharif crops sown?)

(a) शीत ऋतु (Winter season)

(b) ग्रीष्म ऋतु (Summer season)

(c) वर्षा ऋतु (Rainy season)

(d) वसंत ऋतु (Spring season)

उत्तर: (c) वर्षा ऋतु (Rainy season)

व्याख्या: खरीफ फसलें वर्षा ऋतु की शुरुआत में बोई जाती हैं और शरद ऋतु में काटी जाती हैं। (Kharif crops are sown at the beginning of the rainy season and harvested in the autumn season.)

प्रश्न 6: भारत विश्व में ______ का सबसे बड़ा उत्पादक और उपभोक्ता देश है। (India is the largest producer and consumer of ______ in the world.)

(a) चावल (Rice)

(b) गेहूँ (Wheat)

(c) कपास (Cotton)

(d) दालें (Pulses)

उत्तर: (d) दालें (Pulses)

व्याख्या: भारत विश्व में दालों का सबसे बड़ा उत्पादक और उपभोक्ता देश है। (India is the largest producer and consumer of pulses in the world.)

प्रश्न 7: निम्न में से कौन-सी एक रेशेदार फसल है? (Which of the following is a fibre crop?)

(a) गेहूँ (Wheat)

(b) चावल (Rice)

(c) कपास (Cotton)

(d) मक्का (Maize)

उत्तर: (c) कपास (Cotton)

व्याख्या: कपास एक रेशेदार फसल है जिसका उपयोग कपड़ा बनाने के लिए किया जाता है। (Cotton is a fibre crop used for making cloth.)

प्रश्न 8: जल गहन फसल कौन-सी है? (Which one is a water-intensive crop?)

(a) बाजरा (Bajra)

(b) ज्वार (Jowar)

(c) चावल (Rice)

(d) रागी (Ragi)

उत्तर: (c) चावल (Rice)

व्याख्या: चावल की खेती के लिए अधिक पानी की आवश्यकता होती है, इसलिए यह एक जल गहन फसल है। (Rice cultivation requires a lot of water, hence it is a water-intensive crop.)

प्रश्न 9: ‘सुनहरा रेशा’ से क्या अभिप्राय है? (What does ‘golden fibre’ refer to?)

(a) चाय (Tea)

(b) कहवा (Coffee)

(c) जूट (Jute)

(d) कपास (Cotton)

उत्तर: (c) जूट (Jute)

व्याख्या: जूट को ‘सुनहरा रेशा’ कहा जाता है क्योंकि यह सुनहरा दिखता है और इसका आर्थिक महत्व है। (Jute is called ‘golden fibre’ because of its golden appearance and economic importance.)

प्रश्न 10: भारत में कॉफी का प्रमुख उत्पादक क्षेत्र कौन-सा है? (Which is the major coffee-producing region in India?)

(a) गंगा घाटी (Ganga Valley)

(b) दक्कन पठार (Deccan Plateau)

(c) कर्नाटक (Karnataka)

(d) हिमालय (Himalayas)

उत्तर: (c) कर्नाटक (Karnataka)

व्याख्या: कर्नाटक भारत में कॉफी का प्रमुख उत्पादक क्षेत्र है। (Karnataka is the major coffee-producing region in India.)

अभ्यास प्रश्न

प्रश्न 1. निम्नलिखित प्रश्नों के उत्तर दीजिए-

(i)कृषि क्या है ?

उत्तर-कृषि वह प्राथमिक क्रिया है जिसमें भूमि पर फसलें उगायी जाती हैं। इसमें सब्जियों, फूलों को उगाना और पशुपालन भी शामिल है।

(ii) उन कारकों का नाम बताइए जो कृषि को प्रभावित कर रहे हैं।

उत्तर- कृषि को प्रभावित करने वाले कारक हैं- 1. स्थल की बनावट, 2. मृदा और जलवायु, 3. कृषि की तकनीक ।

(iii) स्थानांतरी कृषि क्या है ? इस कृषि की क्या हानियाँ हैं ?

उत्तर- स्थान बदलकर की जाने वाली कृषि को स्थानांतरित कृषि कहते हैं। भूमि की उर्वरा शक्ति समाप्त होने पर उस भूमि को छोड़ दिया जाता है। कृषक नये भूखंड पर जाकर कृषि करने लगते हैं। हानियाँ- – 1. वनों को जलाकर कृषि करते हैं अतः वनों का ह्रास होता है। 2. अन्यत्र जाने पर जमीन खाली छोड़ते हैं जिससे मृदा का ह्रास होता है। 3. वायु प्रदूषण होता है।

(iv) रोपण कृषि क्या है ?

उत्तर – रोपण कृषि – 1. यह एक व्यावसायिक कृषि है। 2. बड़े पैमाने पर श्रम और पूँजी की आवश्यकता होती है। 3. उत्पादों का उपयोग समीप के कारखानों में ही किया जाता है। 4. परिवहन के साधनों की आवश्यकता पड़ती है।

(vi) सरकार किसानों को कृषि के विकास में किस प्रकार मदद करती है ?

उत्तर— सरकार किसानों को कृषि के विकास में इस प्रकार मदद करती है-

1. कृषि योग्य भूमि का विस्तार करवाती है।

2. सिंचाई सुविधा प्रदान करती है।

3. उर्वरक और उच्च स्तर के बोज प्रदान करने में सहायता प्रदान करती है।

4. कृषि के लिए मशीनोकरण में योगदान देती है।

5. फसलों की संख्या में विस्तार करती है।

6. कृषि ऋण प्रदान करती है। अकाल, अनावृष्टि में ऋण माफी भी देती है।

प्रश्न 2. सही विकल्प चुनिए-

(i) उद्यान कृषि का अर्थ है-

(क) गेहूँ उगाना

(ख) आदिम कृषि

(ग) फलों व सब्जियों को उगाना।

(ii) ‘सुनहरा रेशा’ से अभिप्राय है-

(क) चाय

(ग) पटसन।

(ख) कपास

(iii) कॉफी का प्रमुख उत्पादक है-

(क) ब्राजील

(ख) भारत

(ग) रूस।

उत्तर- (i) (ग), (ii) (ग), (iii) (क)।

प्रश्न 3. कारण बताइए-

(i) भारत में कृषि एक प्राथमिक क्रिया है।

उत्तर- भारत में कृषि एक प्राथमिक क्रिया है क्योंकि- 1. यह प्राकृतिक संसाधनों पर निर्भर है। 2. दो तिहाई आबादी कृषि पर निर्भर है। 3. अधिकांश भागों में निर्वाह कृषि की जाती है। 4. कृषि को परम्परागत व्यवसाय के रूप में भी अपनाया गया है।

(ii) विभिन्न फसलें विभिन्न प्रदेशों में उगाई जाती हैं।

उत्तर- अलग-अलग फसलों के लिये अलग-अलग प्रकार को मृदा, जलवायु, भू-आकृति, मानव श्रम को आवश्यकता होती है। भूमि में अंतर, जलवायु की भिन्नता भू-आकृतियों को भिन्नता, और लोगों के जीवन स्तर में भिन्नता के कारण विभिन्न फसलें विभिन्न प्रदेशों में उगायी जाती हैं।

उदाहरण पंजाब में गेहूं, छत्तीसगढ़ में चावल आदि।

“कृषि” पर आधारित कक्षा 8 सामाजिक विज्ञान (भूगोल) के लिए 20 MCQ प्रश्न

यहाँ “कृषि” पर आधारित कक्षा 8 सामाजिक विज्ञान (भूगोल) के लिए 20 MCQ प्रश्न दिए गए हैं:

  1. कृषि को किस श्रेणी में रखा जाता है?
    A) प्राथमिक क्रिया
    B) द्वितीयक क्रिया
    C) तृतीयक क्रिया
    D) none of the above
  2. स्थानांतरी कृषि क्या है?
    A) एक जगह पर लंबे समय तक कृषि करना
    B) भूमि की उर्वरता खत्म होने पर स्थान बदलकर कृषि करना
    C) केवल एक प्रकार की फसल उगाना
    D) ऊँचाई पर कृषि करना
  3. ‘रोपण कृषि’ का मुख्य उद्देश्य क्या है?
    A) केवल वनस्पति का उत्पादन
    B) बड़े पैमाने पर एक ही फसल उगाना
    C) व्यावसायिक कृषि के लिए उगाना
    D) फलों और फूलों की खेती
  4. भारत में सबसे अधिक कृषि किस प्रकार की होती है?
    A) वाणिज्यिक कृषि
    B) स्थानांतरी कृषि
    C) निर्वाह कृषि
    D) मिश्रित कृषि
  5. सिंचाई के लिए सरकार किसानों को किस प्रकार मदद करती है?
    A) कृषि ऋण प्रदान करना
    B) सिंचाई सुविधा उपलब्ध कराना
    C) फसल बीमा करना
    D) सभी उपर्युक्त
  6. ‘सैरीकल्चर’ किसे कहा जाता है?
    A) मछली पालन
    B) रेशम के कीटों का उत्पादन
    C) अंगूरों की खेती
    D) सब्जी उगाना
  7. ‘विटिकल्चर’ किसे कहा जाता है?
    A) अंगूरों की खेती
    B) फूलों की खेती
    C) रेशम के कीटों का पालन
    D) मछली पालन
  8. ‘पिसीकल्चर’ का संबंध किससे है?
    A) मछली पालन
    B) रेशम की खेती
    C) कृषि योग्य भूमि की तैयारी
    D) विभिन्न फसलों की उगाई
  9. भारत में कृषि का मुख्य उद्देश क्या होता है?
    A) फसलें केवल व्यापार के लिए उगाना
    B) अपने परिवार के भरण पोषण के लिए फसल उगाना
    C) बड़े पैमाने पर वाणिज्यिक फसलें उगाना
    D) सब्जियाँ और फल उगाना
  10. कृषि भूमि की सबसे बड़ी समस्या क्या है?
    A) मृदा अपरदन
    B) जलवायु परिवर्तन
    C) भूमि की कमी
    D) वनस्पति की कमी
  11. कॉफी का प्रमुख उत्पादक देश कौन सा है?
    A) भारत
    B) रूस
    C) ब्राजील
    D) चीन
  12. भारत में कौन सी कृषि प्रणाली में पशु पालन भी शामिल है?
    A) मिश्रित कृषि
    B) वाणिज्यिक कृषि
    C) स्थानांतरी कृषि
    D) गहन कृषि
  13. ‘चलवासी पशुचारण’ का क्या मतलब है?
    A) पशुओं का स्थिर स्थान पर पालन
    B) पशुचारण के लिए स्थान से स्थान पर घूमना
    C) केवल दूध उत्पादन करना
    D) जंगलों में पशु पालन करना
  14. मिश्रित कृषि में किसे शामिल किया जाता है?
    A) केवल अन्न उत्पादन
    B) पशु पालन और चारा उत्पादन
    C) केवल फल उत्पादन
    D) केवल चाय उत्पादन
  15. ‘गहन कृषि’ का क्या अर्थ है?
    A) बड़े क्षेत्र में कृषि करना
    B) छोटे भूखंड पर अधिक श्रम से कृषि करना
    C) अधिक पूंजी का उपयोग करके कृषि करना
    D) केवल वनस्पति उगाना
  16. कृषि भूमि की उर्वरता खत्म होने पर कृषक किस प्रक्रिया को अपनाते हैं?
    A) स्थिर कृषि
    B) स्थानांतरी कृषि
    C) मिश्रित कृषि
    D) गहन कृषि
  17. ‘हॉर्टिकल्चर’ किसे कहा जाता है?
    A) फल, फूल, और सब्जियों की खेती
    B) अनाज की खेती
    C) पशुपालन
    D) रेशम के कीटों की खेती
  18. किस प्रकार की कृषि को ‘व्यावसायिक कृषि’ कहा जाता है?
    A) कृषि केवल खुद के लिए
    B) फसलें बड़े पैमाने पर बाजार के लिए उगाना
    C) पशु पालन करना
    D) केवल खाद्य फसलों का उत्पादन
  19. ‘प्राथमिक क्रिया’ से क्या तात्पर्य है?
    A) केवल कृषि कार्य
    B) प्राकृतिक संसाधनों का निष्कर्षण
    C) उद्योगों का संचालन
    D) व्यापारिक गतिविधियाँ
  20. भारत में कृषि क्षेत्र की मुख्य समस्या क्या है?
    A) जलवायु परिवर्तन
    B) भूमि की उर्वरता में कमी
    C) कृषि कार्यों में श्रमिकों की कमी
    D) उचित सिंचाई सुविधा का अभाव

उत्तर:

  1. A
  2. B
  3. C
  4. C
  5. D
  6. B
  7. A
  8. A
  9. B
  10. A
  11. C
  12. A
  13. B
  14. B
  15. B
  16. B
  17. A
  18. B
  19. B
  20. B

Leave a Comment

betvolebetvole girişbahiscasinoaresbetkulisbetwinxbetbetkarebahibompalacebetdamabetbetasusroketbetslotoromabetbetasuscasibombahiscasinobahiscasinobetkaregrandpashabetgrandpashabet girişgrandpashabet güncelbetkaregrandpashacasinofastcasinofast giriştaraftarium24justin tvcanlı maç izlekulisbetaresbettipobettürk ifşatürk ifşa izletürk ifşa telegramtürk ifşatelegram ifşatürk ifşa izlearesbetcasibomcasibomcasibomcasibomaresbetbetkaremeritkingmeritking girişmeritking güncel girişbetturkeysahabetsahabetbetkarekulisbettaraftarium24justin tvcanlı maç izlebetcoolcanlı maç izlejustin tvtaraftarium24canlı maç izletaraftarium24taraftarium24selçuksportsselcuksportshiltonbethiltonbetbetsmovebetsmovekavbetkavbetbetciobetciobahiscasinobahiscasinopusulabetpusulabet girişgalabetjojobetjojobet girişdinamobet güncel girişjojobet güncel girişjustin tvcanlı maç izlemaç izlebetgarbetgarwinxbettaraftarium24canlı maç izlejustin tvtaraftarium24taraftarium24canlı maç izletaraftarium24winxbetwinxbetkulisbetkralbetaresbetselcuksportswinxbet, winxbet girişganobetganobet girişdizipaldizipalextrabetextrabet girişextrabet güncel girişextrabetextrabet girişmatbetmatbet girişsekabettaraftarium24matbetmatbet girişmatbetmatbet girişholiganbet , holiganbet giriş , holiganbet güncel girişholiganbet , holiganbet giriş , holiganbet güncel girişholiganbet , holiganbet giriş , holiganbet güncel girişEnjoybetEnjoybet GirişEnjoybet Güncel Girişvaycasinovaycasino girişvaycasino güncel1xbet1xbet giriş1xbet güncelsahabet girişngsbahisngsbahis girişnerobetnerobet girişgoldenbahisgoldenbahis girişmillibahis girişgonebet girişvizebet girişluxbet girişefesbetcasinotrendbettrendbet giriişzaferbet girişortakbet girişenbet girişbetbigobetbigo1xbet1xbet giriş1xbet güncelbetebetbetebet girişbetebet güncel adresperabetperabet girişperabet yeni adresonwin telegramkulisbetkulisbet girişbetturkeybetturkey girişbetturkey güncel girişCasibomCasibom GirişCasibom Güncel GirişCasibomCasibom GirişCasibomCasibom Girişsahabet 2026jokerbetjokerbet girişjokerbet güncel girişholiganbetholiganbet girişholiganbet güncel girişholiganbet , holiganbet giriş , holiganbet güncel girişholiganbet , holiganbet giriş , holiganbet güncel girişholiganbet , holiganbet giriş , holiganbet güncel girişholiganbet , holiganbet giriş , holiganbet güncel giriştaraftarium24justin tvcanlı maç izletaraftarium24justin tvcanlı maç izlesahabetjojobetjojobet girişjojobet güncel girişmeritkingtipobettipobet giriştipobettipobet girişmatadorbetsahabet güncel girişsahabet girişsahabetbets10bets10bets10bets10bets10bets10bets10bets10bets10sahabetsahabet güncel girişsahabet girişesbetesbet girişesbet güncelesbetesbet girişesbet güncelbets10bets10bets10jojobetjojobet girişbullbahis girişbetebetbetebet girişbetebet yeni adresbetebetvaycasinovaycasino girişCasibomCasibom Girişbullbahis girişbullbahisbullbahis girişbetsmovebetsmove güncel girişbetsmove girişbullbahisbullbahis girişsahabet girişsahabet güncel girişsahabetbullbahissahabet girişsahabet güncel girişsahabetesbetesbet girişesbetesbet girişAlobetAlobet GirişAlobet Güncel GirişAresbetAresbet GirişAresbet Güncel Girişİkimisliİkimisli Girişİkimisli Güncel Girişistanbul escortescort istanbulmecidiyeköy escortjojobetjojobet girişjojobet güncel girişpiabellacasino , piabellacasino giriş , piabellacasino güncel girişpiabellacasino , piabellacasino giriş , piabellacasino güncel girişpiabellacasino , piabellacasino giriş , piabellacasino güncel girişpiabellacasino , piabellacasino giriş , piabellacasino güncel girişpiabellacasino , piabellacasino giriş , piabellacasino güncel girişpiabellacasino , piabellacasino giriş , piabellacasino güncel girişroyalroyal girişroyal güncel girişkralbetkralbet girişBahiscasinoBahiscasino GirişBahiscasino Güncel Girişkralbetkralbet girişonwinonwin girişbetturkeykralbetkralbetkralbet girişonwincasibomjojobetjojobetjojobetbetturkeybetturkeytrendbetkulisbetbetciotrendbetkingbettingkingbettingcasino apicasino apimadridbetjojobetroyalbetroyalbetmadridbetmcgift giftcardmallmadridbetmadridbetmadridbetvaycasinovaycasino girişvaycasinovaycasino girişvaycasinovaycasino girişvaycasinovaycasino girişvaycasinovaycasino girişperabetperabet girişperabet güncel adresibetpasbetpasbetpasparmabetsekabet girişsekabetbetcio1king girişdizipalholiganbetİkimisliİkimisli Girişİkimisli Güncel Girişsekabetsekabetjojobetjojobet girişjojobet güncel girişholiganbetholiganbet girişholiganbet güncel girişbetpuanwbahis girişistanbul escortescort istanbulmecidiyeköy escortngsbahisngsbahis girişngsbahis güncel adresingsbahisngsbahis girişngsbahis güncel girişperabetperabet resmi adresiperabet girişperabetperabet girişperabet güncel giriştaraftarium24sekabetsekabet girişholiganbet giriş , holiganbet güncel girişholiganbet giriş , holiganbet güncel girişbetsmove güncel giriş, betsmove, betsmove girişbetsmove güncel giriş, betsmove, betsmove girişbetsmove güncel giriş, betsmove, betsmove girişholiganbetholiganbetsekabetsekabet girişmarsbahisselcuksportscanlı maç izlemaç izletaraftarium24patronsporpatron sporholiganbetholiganbet girişholiganbet güncel girişholiganbetholiganbet girişholiganbet güncel giriştaraftarium24starzbet girişbetorder giriştambettambet giriştambet güncellinebet giriştambettambet giriştambet güncelCasibomCasibom GirişCasibom Giriş Güncelgrandpashabetmadridbetmadridbetcasibomcasibom girişelexbetelexbet girişelexbet güncel girişrestbetrestbet girişrestbet güncel girişbetebetbetebet girişbetebet güncel adresigalabetgalabet girişgalabet güncel girişsonbahis girişbetpuan girişBetcioBetcio girişBetcioBetcio girişdinamobet güncel girişpadişahbetpadişahbet girişpadişahbet güncel girişmeritbetmeritbetjojobetjojobetjojobetjojobetrestbetrestbet girişrestbet güncel girişamgbahis girişmarsbahiscasinomilyon giriştempobet girişstarzbet girişvdcasinovdcasino girişvdcasinovdcasino girişgalabetgalabet girişbetzulakralbetkralbet giriştipobettipobet girişhiltonbetbetplay girişcasinoroyalkralbetkralbet girişmarsbahismercurecasino girişpiabellacasinocasinowon girişsonbahis girişcasinowon girişpadişahbetpadişahbet girişpadişahbet güncelimajbetimajbet girişMedusabahisMedusabahis girişBetmaniBetmani GirişBetmani Güncel GirişKulisbetKulisbet GirişKulisbet Güncel GirişGrandpashabetgrandpashabetcratosroyalbetbetwoonPalacebetBetwoonBetsalvadorSpincoPashagamingMaxwinSuperbetRoyalbetBetwildBahibomRamadabetBetasusPalazzobetBetsinSlotdayLeograndbetganobetganobet girişganobet güncel girişinter-bahisinter-bahis girişinter-bahis güncel girişroyalbetroyalbet girişkingroyalkingroyal girişcasinoroyal, casinoroyal girişholiganbetholiganbet girişholiganbetholiganbet girişkingroyal, kingroyal girişjojobet, jojobet girişrestbetrestbet girişrestbet güncel girişinterbahisinterbahis girişinterbahis güncel girişmilanobetmilanobet girişmilanobet güncel girişbetpasbetpas girişrestbetrestbet girişrestbet güncel girişBetwoonbetzulaceltabetceltabetceltabetceltabet girişceltabet girişpiabellacasinolimanbetlimabet girişbetmoonbetmoon girişultrabetimajbetimajbet girişimajbet güncelvaycasinovaycasino girişvaycasino güncel girişlunabetlunabet girişlunabet güncel girişbetciobetcio girişbetciobetcio girişvdcasinovdcasino girişbetwoon güncel girişkralbetkralbet girişkralbet günceldinamobet vipradissonbet girişbahiscasino giriştipobettipobet girişmarsbahiskralbetonwinonwin girişorisbetorisbetbetpasjupiterbahisvdcasinotrendbettrendbetbetcioimajbetpiabellacasinobetmoonbetmoon girişbetasusbetasus girişkralbetkralbetmarsbahisavrupabetavrupabetavrupabetavrupabetbetzulaorisbetorisbetwipbetwipbet girişimajbet girişimajbetKulisbetKulisbet GirişKulisbet Güncel GirişbetparibubetparibubetlikebetlikecasibomkralbetkralbetkralbetkralbetkralbetGrandpashabetGrandpashabet Twitterjasminbetjasminbet girişholiganbet güncel girişholiganbet girişholiganbetbetnanobetnanofixedfloatFixedFloatffioholiganbetholiganbet girişholiganbet güncel girişholiganbetholiganbet girişholiganbet güncel girişmillibahismillibahis girişbetnanobetnanokralbetkralbet girişcasibomcasibom girişromabetromabet girişbettilt girişbetgarbetgar girişlordcasinolordcasino girişgrandbettinggrandbetting girişkralbetgrandpashabetcratosroyalbetbetwoontaraftarium24selçuksportsmaç izlebetturkey girişbetpas girişjokerbetjokerbet girişpadişahbetpadişahbet girişgobahisgobahis girişcasibom girişcasinoroyalcasinoroyal girişgrandpashabet girişhiltonbethiltonbet girişteosbet girişsuperbetin girişbetplay girişvdcasino girişrealbahisrealbahis girişbetturkeybetturkey girişbetturkey güncel girişbets10 girişbets10 girişbets10 girişbets10bets10bets10 güncel giriştaraftarium24taraftariumtaraftarium24 güncel adresisahabetsahabet girişsahabet güncel girişhiltonbethiltonbet girişimajbetimajbet güncelimajbet girişsuperbetinsuperbetin girişsuperbetin güncel girişsahabetsahabet girişsahabet güncel girişbetorderbetorder girişbetorderbetorder girişbetpasbetpas girişgalabetgalabet girişibizabetibizabet girişbetvolebetvole girişbetmoonbetmoon girişroketbetgrandpashabetgrandpashabet girişmarinomarino girişinter-bahisinter-bahis girişavvabetavvabet girişenbetenbet girişoslobetoslobet girişimajbetimajbet girişimajbet güncelperabetperabet girişenbetenbet girişcasibomyakabet giriştipobettipobet giriştipobettipobet giriştipobettipobet girişbetsilin, betsilin girişbetasus, betasus girişbetplay, betplay girişmarsbahismarsbahisdinamobetdinamobet girişdinamobet güncel girişsahabetsahabet girişBetcioBetcio girişvizebetvizebet girişvizebetvizebet girişsekabet güncel girisdinamobetdinamobet girişdinamobet güncel girişmarsbahismarsbahis girişgobahisgobahisgobahismarsbahismarsbahis girişaresbetbetpasbetpas girişholiganbetholiganbet girişholiganbet güncel girişkralbetholiganbetholiganbet girişkralbetbetpasbetpas girişbetpasbetpas girişbetorderbetorder girişbetorderbetorder girişrestbetrestbet girişrestbetrestbet girişimajbetimajbet girişimajbetimajbet girişhititbethititbet girişhititbethititbet girişlimanbetlimanbet girişbetciohitbethitbet girişrestbetrestbet girişkralbetbetgarbetgarbetasussetrabetsetrabet girişultrabetultrabet girişGalabetngsbahismyhitbetBetcioBetcio girişpiabellacasinobetpuanbetpuan girişenbetenbet girişcasinoroyalgrandpashabetcratosroyalbetbetwoonstarzbet girişstarzbetdumanbet girişdumanbetgrandpashabetgrandpashabet girişgrandpashabet güncel girişpusulabetpusulabet girişpusulabet güncel girişimajbetimajbet gerçek girişmatbetmatbet girişmatbet güncel girişsekabetsekabetsekabet güncel girişvdcasinovdcasino girişvdcasino güncel girişbetzulatambettambet girişromabetromabet girişromabet güncel girişultrabetgiftcardmall/mygiftkralbetaresbetaresbet girişbetebetbetebet girişkralbetbetplaypalacebetsetrabetbahiscasinogoldenbahisgoldenbahis girişkralbetenbetdinamobetdinamobet girişdinamobet güncel girişromabetcasinomilyoncasinomilyon girişromabetBetcioBetcio girişBetcio güncel girişBetcioBetcio girişBetcio güncel girişCasibom GirişcasibomBetcioBetcio girişBetcio güncel girişngsbahisngsbahis girişsonbahissonbahis girişvaycasinovaycasino girişvaycasino güncel girişjojobet girişbetnanobetnano girişsüperbahis girişsüperbahistrendbetbetasusbetnanomarsbahismarsbahis girişlidyabetlidyabet girişlidyabet güncel girişinterbahisinterbahis girişinterbahis güncel girişbelugabahisbelugabahis girişbelugabahis güncel girişjojobetparobetbetturkeybettürkeybetturkey girişinterbahisinterbahis girişinterbahis güncel girişbetebetbetebet girişbetebet güncel girişenbetenbet girişenbet güncel girişmaltepe escortmaltepe escortmaltepe escortmarsbahismarsbahis girişyakabet girişmarsbahistrendbet girişparobet giriştrendbet güncel girişalobetalobet girişsekabetsekabet giriştrendbetwbahiswbahis girişwbahis güncel girişjasminbetjasminbet girişjasminbet güncel girişmeritmeritpadişahbetpadişahbet girişmarsbahismarsbahis girişmeritbetmeritbet girişgrandpashabetgrandpashabet girişgrandpashabetgrandpashabet girişcasibomcasibom girişgrandpashabetgrandpashabet girişgrandpashabetgrandpashabet girişgrandpashabetgrandpashabet girişgrandpashabetgrandpashabet girişbetpas girişholiganbetholiganbet girişbetturkey girişcasibom girişkavbetkavbet girişmarsbahis girişgrandpashabet girişrealbahisrealbahis girişparobetqueenbetholiganbetholiganbet girişbetsmovebetsmove girişbahiscasinobahiscasino giriş