माधवस्य प्रियम् अङ्गम् Class 6 Summary
उस सृष्टिकर्त्ता परमेश्वर ने मनुष्यों को मन एवं बुद्धि सहित दस इन्द्रियों से सुसज्जित कर सुंदरतम शरीर दिया है। सभी इन्द्रियों (शरीर के अंगों ) का अपना विशेष महत्व है। प्रस्तुत पाठ में एक कहानी के माध्यम से यही समझाया गया है कि शरीर के सुचारू रूप से कार्य करने में शरीर के सभी अंगों का अपना-अपना विशेष महत्व है।
सभी अंग साथ मिलकर ही शरीर का सम्यक् रूप से संचालन करते हैं। प्रत्येक अंग का कार्य व महत्त्व अन्य अंगों से भिन्न व विशेष हैं। प्रस्तुत पाठ में लट्लकार के क्रिया पदों का प्रयोग किया गया है।
माधवस्य प्रियम् अङ्गम् Class 6 Notes
मूलपाठः, शब्दार्थाः, सरलार्थाः, अभ्यासकार्यम् च
(क)
माधवनामकः एकः बालकः आसीत् ।
सः स्वप्ने स्वशरीरस्य अङ्गानि दृष्टवान्।
तानि परस्परं चर्चां कुर्वन्ति स्म ।
पादः वदति – अहं श्रेष्ठः ।
मम कारणेन माधवः चलति ।
हस्त: अनुक्षणं वदति अरे अरे! मम कारणेन माधवः लिखति, गृहकार्यं करोति, वस्तूनि आनयति च। अतः अहम् एव श्रेष्ठः ।
मां विना माधवः किमपि द्रष्टुं शक्नोति किम् ? इति नयनं वदति ।
शब्दार्थ :-
स्वप्ने – सपने में।
अङ्गानि – अंग ।
स्वशरीरस्य – अपने शरीर के ।
परस्परम् – आपस में।
अनुक्षणं – उसी समय ।
हस्तः- हाथ ।
पादः – पैर ।
आनयति – लाता है।
नयनं – नेत्र ।
द्रष्टुं शक्नोति – देख सकता है।
सरलार्थ:- माधव नाम का एक बालक था। उसने सपने में अपने शरीर के अंग देखे। वे आपस में चर्चा कर रहे थे।
पैर बोलता है-मैं श्रेष्ठ हूँ। मेरे कारण माधव चलता है।
हाथ उसी समय बोलता है-अरे अरे! मेरे कारण माधव लिखता है, घर का काम करता है और वस्तुएँ लाता है। अतः मैं ही श्रेष्ठ हूँ।
मेरे बिना माधव कुछ भी देख सकता है क्या? ऐसा नेत्र बोलता है।
(ख)
कर्णः स्मितं कृत्वा कथयति – माधवः यदा मार्गे
गच्छति तदा पृष्ठतः यानानां ध्वनिं यदि न शृणोति
सावधान:’च न भवति, तर्हि दुर्घटना भवेत्। माधवः मम कारणेन एव शिक्षकस्य उपदेशं श्रुत्वा ज्ञानं वर्धयति, सङ्गीतं श्रुत्वा आनन्दं च अनुभवति ।
झटिति मुखं सूचयति – ‘भोः! सर्वे शृण्वन्तु, माधव: मम कारणेन भोजनं करोति, भाषणं करोति, शिक्षकस्य प्रश्नस्य उत्तरं वदति।
मम साहाय्येन उदरमपि भोजनं प्राप्नोति ।
भवन्तः सर्वे सबलाः भवन्ति । अतः अहम् एव श्रेष्ठः ।
शब्दार्थ :-
कर्णः – कान ।
स्मितं – मुस्कुराकर ।
पृष्ठत: – पीछे से।
यानानाम् – वाहनों की ।
तर्हि – तो |
श्रुत्वा – सुनकर।
अनुभवति – अनुभव करता है।
झटिति – तुरंत ।
शृण्वन्तु – सुनो।
साहाय्येन – सहायता से ।
उदरम् – पेट को ।
सबला :- बलवान ।
भवन्तः – आप सब ।
सरलार्थ:- कान मुस्काराकर कहता है – माधव, जब रास्ते में जाता है तब पीछे से वाहनों की आवाज नहीं सुनता है और सावधान नहीं होता है तो दुर्घटना हो सकती है। माधव मेरे कारण ही शिक्षक के उपदेश सुनकर ज्ञान बढ़ाता है और संगीत सुनकर आनन्द का अनुभव करता है।
तुरंत मुख बोलता है – ” अरे ! सभी सुनो, माधव मेरे कारण भोजन करता है, बोलता है, शिक्षक के प्रश्न का उत्तर देता है । मेरी सहायता से पेट को भी भोजन प्राप्त होता है। आप सभी बलवान हैं। अतः मैं ही श्रेष्ठ हूँ।
(ग)
उदरं सूचयति ‘भवतु भवतु, कोलाहलं न कुर्वन्तु । वयं सर्वे माधवम् एव पृच्छाम, कः श्रेष्ठः’ इति । माधव: विचारयति बोधयति च –
‘मम शरीरस्य सर्वाणि अङ्गानि मम कृते उपकारकाणि सन्ति । अहं नयनाभ्यां पश्यामि, कर्णाभ्यां शृणोमि मुखेन भाषणं करोमि भोजनं करोमि च उदरेण पाचनात् शक्तिं प्राप्नोमि पादाभ्यां च चलामि । अतः भवन्तः सर्वेऽपि श्रेष्ठाः । भवन्तः सर्वेऽपि मम प्रियाः ।
शब्दार्थः-
भवतु – ठीक है।
बोधयति – समझाता है।
उपकारकाणि – सहायता करने वाले ।
कोलाहलम् – शोर ।
पृच्छामः – पूछते हैं।
नयनाभ्याम् – आँखों से ।
पश्यामि – देखता हूँ।
कर्णाभ्याम् – कानों से।
शृणोमि – सुनता हूँ।
पादाभ्याम् – पैरों से।
भाषणं करोमि – बोलता हूँ।
सरलार्थ:- पेट बोलता है “ठीक है, ठीक है, शोर मत करो। हम सब माधव से ही पूछते हैं, कौन श्रेष्ठ है ।”
माधव सोचता है और समझाता है-
‘मेरे शरीर के सभी अंग मेरी सहायता करते हैं। मैं आँखों से देखता हूँ, कानों से सुनता हूँ, मुख से बोलता हूँ और भोजन खाता हूँ, पेट से पचने के कारण शक्ति र प्राप्त करता हूँ और पैरों से चलता हूँ। इसलिए आप सभी श्रेष्ठ हैं। आप सभी मेरे प्रिय हैं।
. चित्रं दृष्ट्वा अङ्गस्य नाम लिखन्तु ।
उत्तरम्:
२. कोष्ठकात् समुचितं क्रियापदं चित्वा उदाहरणानुसारम् अङ्गस्य कार्यं लिखन्तु ।
यथा – नयनं – पश्यति
(क) मुखम् – ………. (चलति, हसति वदति)
उत्तरम्:
मुखम् – वदति
(ख) पादः – ……….. (लिखति, चलति पश्यति)
उत्तरम्:
पादः – चलति
(ग) कर्णः – ……….. (हसति वदति, शृणोति)
उत्तरम्:
कर्णः – शृणोति
(घ) नासिका – ……….. (आघ्राणं करोति, नृत्यति धावति)
उत्तरम्:
नासिका – आघ्राणं करोति
(ङ) जिह्वा – ………… (धावनं करोति, आस्वादनं करोति, पश्यति)
उत्तरम्:
जिह्वा – आस्वादनं करोति
३. कोष्ठकात् समुचितां संख्यां चित्वा रिक्तस्थानं पूरयन्तु।
(क) मम …………. शिरः अस्ति । (एकम् अनेकं चत्वारि )
उत्तरम्:
मम एकम् शिरः अस्ति ।
(ख) मम …….. पादौ स्तः । (त्रयः, द्वौ, पञ्च)
उत्तरम्:
मम द्वौ पादौ स्तः ।
(ग) मम ……. केशाः सन्ति । (दश, अष्ट, बहव:)
उत्तरम्:
मम बहवः केशाः सन्ति ।
(घ) मम ……….. दन्ताः सन्ति । (चत्वारः, अष्टाविंशतिः, द्वात्रिंशत् )
उत्तरम्:
मम अष्टाविंशतिः दन्ताः सन्ति ।
(ङ) मम हस्तयोः …….. अङ्गुल्यः सन्ति । (अष्ट, दश, पञ्चदश )
उत्तरम्:
मम हस्तयो: दश अङ्गुल्यः सन्ति ।
४. कोष्ठकात् समुचितं क्रियापदं चित्वा उदाहरणानुसारं शरीराङ्गस्य नाम लिखन्तु ।
यथा- नयनम्। पश्यति
(क) शृणोति – …………। (गुल्फ : चिबुकम् कर्ण:)
उत्तरम्:
शृणोति – कर्णः ।
(ख) धावति – ………..। (पादद्वयम्, हस्तद्वयम्, नयनद्वयम् )
उत्तरम्:
धावति – पादद्वयम् ।
(ग) नमति – ………. । (शिर:, कूर्पर:, जङ्घा)
उत्तरम्:
नमति – शिरः ।
(घ) सूचयति – ………. । (अङ्गुली, नख:, चरण:)
उत्तरम्:
सूचयति – अंगुली ।
(ङ) लिखति – ………… । (हस्त:, मणिबन्ध:, कटि:)
उत्तरम्:
लिखति – हस्तः ।
5. पट्टिकातः शब्दान् चित्वा यथायोग्यं गणेषु लिखन्तु ।
नासिका मणिबन्धः चिबुकम् कूर्पर: हस्त: मणिबन्धः कपोल:
भुजः ललाटम् स्कन्धः जङ्घा नयनम् जानु ऊरु:
उत्तरम्:
६. कोष्ठकात् समुचितं पदं चिन्वा वाक्यानि ‘रचयन्तु।
(क) अहं ………… गायनं करोमि ।
(पादेन, नासिकया, मुखेन)
उत्तरम्:
अहं मुखेन गायनं करोमि ।
(ख) अहं ……….. धावनं करोमि ।
(पादाभ्यां, ललाटेन, कूर्परेण)
उत्तरम्:
अहं पादाभ्यां धावनं करोमि ।
(ग) अहं ……….. आघ्राणं करोमि ।
(नखै:, नासिकया, चरणेन)
उत्तरम्:
अहं नासिकया आघ्राणं करोमि ।
(घ) अहं ……….. श्रवणं करोमि ।
(कर्णाभ्याम्, नासिकया, अङ्गुष्ठैः)
उत्तरम्:
अहं कर्णाभ्याम् श्रवणं करोमि ।
(ङ) अहं ………. भोजनं करोमि ।
(मुखेन पादेन, नासिकया)
उत्तरम्:
अहं मुखेन भोजनं करोमि ।
७. पट्टिकातः समुचितं शरीराङ्गं चित्वा भगिनी कुत्र किं धरति इति सूचयन्तु।
कण्ठे ललाटे नयनयोः ओष्ठयोः पादयोः
कर्णयोः हस्तयोः वामहस्ते अङ्गुल्यां नेत्रयोः
भगिनी ……….. पादुकाद्वयं धरति ।
उत्तरम्:
भगिनी पादयोः पादुकाद्वयं धरति ।
भगिनी ………… कङ्कणानि धरति।
उत्तरम्:
भगिनी हस्तयोः कङ्कणानि धरति ।
भगिनी …………. मुद्रिका धरति ।
उत्तरम्:
भगिनी अङगुल्यां मुद्रिकां धरति ।
भगिनी ……….. घटीयन्त्रं धरति ।
उत्तरम्:
भगिनी वामहस्ते घटीयन्त्रं धरति ।
भगिनी ……….. मालां धरति ।
उत्तरम्:
भगिनी कण्ठे मालां धरति ।
भगिनी ………… कुण्डलद्वयं धरति ।
उत्तरम्:
भगिनी कर्णयोः कुण्डलद्वयं धरति ।
भगिनी ……….. उपनेत्रं धरति ।
उत्तरम्:
भगिनी नेत्रयोः उपनेत्रं धरति ।
भगिनी ………. कुङ्कुमं धरति ।
उत्तरम्:
भगिनी ललाटे कुङ्कुमं धरति ।
भगिनी ……… ओष्ठरागं धरति ।
उत्तरम्:
भगिनी ओष्ठयोः ओष्ठरागं धरति ।
भगिनी ……….. कज्जलं धरति ।
उत्तरम्:
भगिनी नयनयोः कज्जलं धरति ।
८. वाक्यं शुद्धम् अशुद्धं वा इति सूचयन्तु
(क) अहं कर्णाभ्यां भोजनं करोमि । (शुद्ध / अशुद्धम् )
उत्तरम्:
अशुद्धम्
(ख) अहं नासिकाद्वारा श्वासं स्वीकरोमि । (शुद्धम् / अशुद्धम्)
उत्तरम्:
शुद्धम्
(ग) अहम् अङ्गुष्ठैः गणनां करोमि । (शुद्धम् / अशुद्धम्)
उत्तरम्:
शुद्धम्
(घ) अहं नयनाभ्यां श्रवणं करोमि । (शुद्धम् / अशुद्धम्)
उत्तरम्:
अशुद्धम्
(ङ) अहं हस्तेन कार्यं करोमि । (शुद्धम् / अशुद्धम्)
उत्तरम्:
शुद्धम्
योग्यताविस्तरः
मधुराष्टकम्
अधरं मधुरं वदनं मधुरं नयनं मधुरं हसितं मधुरम् ।
हृदयं मधुरं गमनं मधुरं मधुराधिपतेरखिलं मधुरम् ॥१॥
वचनं मधुरं चरितं मधुरं वसनं मधुरं वलितं मधुरम् ।
चलितं मधुरं भ्रमितं मधुरं मधुराधिपतेरखिलं मधुरम् ॥२॥
वेणुर्मधुरो रेणुर्मधुरः पाणिर्मधुरः पादौ मधुरौ ।
नृत्यं मधुरं सख्यं मधुरं मधुराधिपतेरखिलं मधुरम् ||३||
गीतं मधुरं पीतं मधुरं भुक्तं मधुरं सुप्तं मधुरम्।
रूपं मधुरं तिलकं मधुरं मधुराधिपतेरखिलं मधुरम् ||४||
करणं मधुरं तरणं मधुरं हरणं मधुरं रमणं मधुरम् ।
वमितं मधुरं शमितं मधुरं मधुराधिपतेरखिलं मधुरम् ॥५॥
गुञ्जा मधुरा माला मधुरा यमुना मधुरा वीची मधुरा ।
सलिलं मधुरं कमलं मधुरं मधुराधिपतेरखिलं मधुरम् ||६||
गोपी मधुरा लीला मधुरा युक्तं मधुरं मुक्तं मधुरम् ।
दृष्टं मधुरं सृष्टं मधुरं मधुराधिपतेरखिलं मधुरम् ॥७॥
गोपा मधुरा गावो मधुरा यष्टिर्मधुरा सृष्टिर्मधुरा ।
दलितं मधुरं फलितं मधुरं मधुराधिपतेखिलं मधुरम् ||८||
श्रीवल्लभाचार्य कृतं मधुराष्टकम्
गतिविधि-कार्यम्
कक्षायां सर्वे छात्राः शिक्षकस्य मार्गदर्शनेन अस्य पाठस्य नाट्याभिनयं कुर्वन्तु ।
परियोजनाकार्यम्|
योग्यताविस्तरभागे विद्यमानं चित्रं स्फोरकपत्रे रचयित्वा अङ्गानां नामानि लिखन्तु ।
उत्तरम्:
छात्राः स्वमेव कुर्वन्तु ।
पठित-अवबोधनम्
I. अवबोधन कार्यम्
१. निम्नलिखितं गद्यांशं पठित्वा प्रश्नान् उत्तरत-
माधव: विचारयति बोधयति च-
‘मम शरीरस्य सर्वाणि अङ्गानि मम कृते उपकारकाणि सन्ति । अहम् नेत्राभ्याम् पश्यामि, कर्णाभ्याम् शृणोमि मुखेन भाषणं करोमि भोजनं करोमि च, उदरेण पाचनात् शक्तिं प्राप्नोमि पादाभ्याम् च चलामि। अतः भवन्तः सर्वेऽपि श्रेष्ठाः ।
प्रश्ना:-
I. एकपदेन उत्तरत-
(i) माधव: काभ्याम् चलति ?
उत्तरम्:
पादाभ्याम्
(ii) माधव: काभ्याम् पश्यति?
उत्तरम्:
नेत्राभ्याम्
(iii) सः उदरेण पाचनात् किं प्राप्नोति ?
उत्तरम्:
शक्तिं
(iv) सर्वाणि अङ्गानि कीदृशनि सन्ति?
उत्तरम्:
उपकारकाणि
II. पूर्णवाक्येन उत्तरत-
(i) माधव: मुखेन किम् – किम् करोति ?
उत्तरम्:
माधव मुखेन भाषणं करोति भोजनं च करोति ।
III. निर्देशानुसारं उत्तरत-
(i) ‘चलामि’ इत्यंत्र कः पुरुषः ?
(क) प्रथम पुरुष:
(ख) मध्यम पुरुष:
(ग) उत्तम पुरुष:
उत्तरम्:
(ग) उत्तम पुरुष:
(ii) ‘अहम्’ नेत्राभ्याम् पश्यामि ।’ अस्मिन् वाक्ये क्रियापदं किम् ?
(क) पश्यामि
(ख) अहम्
(ग) नेत्राभ्याम्
(घ) माधवः
उत्तरम्:
(क) पश्यामि
२. वाक्येषु रेखांकितपदानि आधृत्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत-
(i) माधवः स्वपने स्वशरीरस्य अङ्गानि दृष्टवान्।
उत्तरम्:
माधवः स्वपने कस्य अङ्गानि दृष्टवान् ?
(ii) कर्णः स्मितं कृत्वा कथयति ।
उत्तरम्:
कः स्मितं कृत्वा कथयति ?
(iii) भवन्तः सबलाः भवन्ति ।
उत्तरम्:
के सबलाः भवन्ति ?
(iv) माधव: विचारयति ।
उत्तरम्:
कः विचारयति ?
(v) सः नेत्राभ्याम् पश्यति ।
उत्तरम्:
स: काभ्याम् पश्यति?
३. कोष्ठकात् समुचितं पदं चित्वा रिक्तस्थानं पूरयत-
द्वौ पादाभ्याम्, नेत्रेण, मुखेन, एका, नेत्राभ्याम्
(i) मोहन ……………. काणः अस्ति ।
उत्तरम्:
नेत्रेण
(ii) नायक: ……… अन्धः अस्ति ।
उत्तरम्:
नेत्राभ्याम्
(iii) नरस्य ………. कर्णौ स्तः ।
उत्तरम्:
द्वौ
(iv) मुखे …….. नासिका भवति ।
उत्तरम्:
एका
(v) नरः …… जलं पिबति ।
उत्तरम्:
मुखेन
(vi) अहम् …….. चलामि ।
उत्तरम्:
पादाभ्याम्
४. पर्यायपदान् समुचितं मेलयत-
उत्तरम्: