कुछ सामान्य रोग कक्षा 8 वीं विज्ञान अध्याय 16

कुछ सामान्य रोग कक्षा 8 वीं विज्ञान अध्याय 16 महत्वपूर्ण बिन्दु

संक्रामक एवं असंक्रामक रोग

संक्रामक रोग

वे रोग जो रोगी व्यक्ति के संपर्क में आने से स्वस्थ व्यक्ति में भी फैल जाते हैं,
संक्रामक रोग कहलाते हैं।

असंक्रामक रोग

वे रोग जो संक्रमित व्यक्ति से स्वस्थ व्यक्ति तक नहीं फैलते,
असंक्रामक रोग कहलाते हैं।


संक्रमण के प्रमुख माध्यम

संक्रामक रोग निम्नलिखित माध्यमों से फैलते हैं—

  • वायु
  • जल
  • धूल के कण
  • संक्रमित भोजन
  • रोगी द्वारा उपयोग की गई वस्तुएँ
  • मानव-मल
  • गंदगी
  • मक्खियाँ
  • मच्छर, कुत्ते एवं अन्य जीव

कुछ सामान्य रोग कक्षा 8 वीं विज्ञान अध्याय 16 - TEACHER'S KNOWLEDGE & STUDENT'S GROWTH
कुछ सामान्य रोग कक्षा 8 वीं विज्ञान अध्याय 16 1

प्रमुख संक्रामक रोग

हैजा

  • हैजा रोग विब्रियो कॉलरी नामक जीवाणु से होता है।
  • यह पाचन तंत्र को संक्रमित करता है।
  • बचाव के लिए टीकाकरण कराना चाहिए।

ओ.आर.एस. (ORS)

  • ओ.आर.एस. या ओरल रिहाइड्रेशन सॉल्यूशन को जीवन रक्षक घोल कहा जाता है।
  • यह शरीर में पानी की कमी (निर्जलीकरण) को दूर करता है।

तपेदिक (टी.बी.)

  • तपेदिक एक संक्रामक जीवाणुजनित रोग है।
  • अधिक संक्रमण की अवस्था में बलगम के साथ खून भी आ सकता है।
  • बचाव हेतु बी.सी.जी. टीका लगाया जाता है।
कुछ सामान्य रोग कक्षा 8 वीं विज्ञान अध्याय 16 - TEACHER'S KNOWLEDGE & STUDENT'S GROWTH
कुछ सामान्य रोग कक्षा 8 वीं विज्ञान अध्याय 16 2

टाइफाइड (मोतीझरा)

  • टाइफाइड साल्मोनेला टाइफी नामक जीवाणु से होता है।
  • इसमें आंतों के साथ-साथ प्लीहा एवं पित्ताशय प्रभावित होते हैं।
  • टाइफाइड का टीका लगभग 3 वर्ष तक सुरक्षा प्रदान करता है।

मलेरिया

कुछ सामान्य रोग कक्षा 8 वीं विज्ञान अध्याय 16 - TEACHER'S KNOWLEDGE & STUDENT'S GROWTH
कुछ सामान्य रोग कक्षा 8 वीं विज्ञान अध्याय 16 3
  • मलेरिया प्लाज्मोडियम नामक प्रोटोजोआ (परजीवी) से होता है।
  • यह एनाफिलीज मच्छर द्वारा फैलता है।
  • कंपकंपी के साथ तेज बुखार इसका प्रमुख लक्षण है।

पेचिस

  • पेचिस प्रायः बरसात के मौसम में होती है।
  • यह एंटअमीबा हिस्टोलिटिका नामक परजीवी से होती है।
  • पेट में मरोड़ या ऐंठन के साथ पतले दस्त इसके प्रमुख लक्षण हैं।

रोग वाहक (Vectors)

  • हैजा, पेचिस एवं डायरिया के वाहक — मक्खियाँ
  • फाइलेरिया का वाहक — क्यूलेक्स मच्छर

रोगोत्पादक सूक्ष्मजीव

जो सूक्ष्मजीव रोग उत्पन्न करते हैं, उन्हें
“रोगोत्पादक सूक्ष्मजीव” कहा जाता है।


रोगी की देखभाल

  • रोगी को उबला हुआ एवं ठंडा किया गया पानी देना चाहिए।
  • तरल, हल्का एवं पाचक भोजन देना आवश्यक है।

टीकाकरण

विभिन्न संक्रामक रोगों से बचाव के लिए
समय पर टीकाकरण अवश्य कराना चाहिए।


एड्स

  • एड्स रोग एच.आई.वी. (ह्यूमन इम्यूनोडिफिशिएंसी वायरस) से होता है।
  • इसकी सही जानकारी और जागरूकता से ही इससे बचाव संभव है।

प्रश्न 1. हैजे के प्रमुख लक्षण लिखिए।

उत्तर- हैजे के प्रमुख लक्षण

(i) रोगी का सफेद व पतला दस्त होता है।

(ii) पेट की पेशियों में ऐंठन व मरोड़ होती हैं।

(iii) रोगी का आँख धंसा हुआ, गाल पिचके हुआ व शरीर कमजोर दिखता है।

(iv) निम्न रक्त चाप।

(v) लंबे समय तक दस्त होने पर निर्जलीकरण वाली स्थिति आ जाती है।

प्रश्न 2. टाइफाइड का संक्रमण कैसे होता है ?

उत्तर- टाइफाइड का संक्रमण मक्खियों द्वारा भोजन व जल स्रोत में मिलने से होता है। रोगी के थूक, उल्टी, मल-मूत्र आदि में इसके जीवाणु होते हैं। इनसे मक्खियों द्वारा स्वस्थ मनुष्य की आंत है पहुंचकर उसकी दीवार की क्षतिग्रस्त करते हैं।

प्रश्न 3. टाइफाइड शरीर के किन अंगों को प्रभावित करता है?

उत्तर- टाइफाइड के रोगाणु शरीर में आँत में पहुँचकर उसकी दीवार को क्षतिग्रस्त करते हैं जिससे रोगी को लगातार बुखार रहता है। इसमें आँत के साथ प्लीहा तथा पित्ताशय भी प्रभावित होता है।

प्रश्न 4. यदि किसी रोगी के शरीर में पानी की कमी हो जाए, तब आप क्या घरेलू उपचार करेंगे ?

उत्तर- यदि किसी रोगी के शरीर में पानी की कमी हो जाए। तो उसे ओ. आर. एस. (जीवन रक्षक घोल बनाकर पिलाते हैं ताकि शरीर में पानी की कमी पूरी हो जाये।

प्रश्न 5. परजीवी प्रोटोजोआ से होने वाले रोग कौन-कौन से हैं ?

उत्तर- परजीवी प्रोटोजोआ से होने वाले रोग हैं-मलेरिया, (प्लाज्मोडियम), पेचिश या अमीबियासिस (एण्ट अमीबा हिस्टो- एवं अतिसार या डायरिया।

प्रश्न 6, मलेरिया फैलने का प्रमुख कारण क्या है ?

उत्तर—मलेरिया फैलने का प्रमुख कारण गंदगी व पानी का जमा होना है क्योंकि इसी के वजह से मच्छर पनपते हैं और ये रोगी व्यक्ति से रोगाणु स्वस्थ मनुष्य तक संचारित करते हैं।

प्रश्न 7. दस्त तथा अतिसार के रोगी का प्राथमिक उपचार कैसे करेंगे ?

उत्तर- दस्त तथा अतिसार के प्राथमिक उपचार के लिये नारियल का पानी, नमकीन लस्सी, नीबू की शिकंजी, चावल का मांड, हल्की चाय, दाल का पानी में से जो भी उपलब्ध हो इसका लगातार सेवन कराना चाहिये ताकि शरीर में पानी की कमी न हो। ये अगर उपलब्ध नहीं है तो ओ. आर. एस. घोल दिया जा सकता है।

प्रश्न 8. मलेरिया के रोगाणु एवं वाहक का नाम लिखिए।

उत्तर- मलेरिया के रोगाणु का नाम प्लाजमोडियम (प्रोटोजोआ) है तथा इसका वाहक मादा एनाफिलीज मच्छर है।

प्रश्न 9. पेचिश व डायरिया में प्रमुख दो अंतर लिखें।

उत्तर—पेचिश व डायरिया में अंतर-

पेचिसडायरिया
1. अधिक समय तक दस्त होने से मल के साथ रक्त, श्लेष्मा अथवा आंव भी आता है।लगातार पतले दस्त होते हैं।
हल्का ज्वर भी आता है। इसमें उल्टी, मुँह सूखना, प्यास रोगाणु आँत की झिल्ली से लगना व चिड़चिड़ापन आता है। हृदय व तिल्ली में पहुँचकर मूत्र कम आना या न आना घाव बनाते हैं अथवा गहरा पीला होना।

प्रश्न 10. छोटी माता के लक्षण लिखिए।

उत्तर—छोटी माता के लक्षण-

(i) रोगी को हल्का या मध्यम बुखार होता है।

(ii) बेचैनी के साथ पीठ व जोड़ों में दर्द रहता है।

(iii) संक्रमण का सबसे अनुकूल समय, दाने निकलने के 2 दिन पहले तथा उसके 14 दिन बाद तक रहता है।

(iv) बीमारी की तीव्रता अधिक निकलने वाले दाने पर निर्भर करती है। तीव्र स्थिति में शरीर दानों से भर जाता है। दाने निकलने के 4-5 दिन बाद पपड़ी बनना शुरू हो जाता है।

प्रश्न 11. पोलियो वाइरस किस अंग को प्रभावित करता है ?

उत्तर- पोलियो वाइरस आँत की दीवार में अपनी संख्या की वृद्धि कर लसीका और रक्त प्रवाह के द्वारा केन्द्रीय तंत्रिका तंत्र में पहुँचकर पैरों की पेशियों को नियंत्रित करने की तंत्रिकाओं को नष्ट करता है। तंत्रिकीय आवेग के अभाव में पैरों की पेशियाँ अपना कार्य सही ढंग से नहीं कर पातीं।

प्रश्न 12. ओ. पी. वी. क्या है ?

उत्तर- ओ. पी. वी. का पूरा नाम है ‘ओरल पोलियो वैक्सीना यह पोलियो प्रतिरोधक दवा है जो 5 वर्ष तक की सभी बच्चों की पिलाई जाती है।

प्रश्न 13. पोलियो का संक्रमण किसके द्वारा होता है ?

उत्तर- पोलियो वायरस रोगो की विष्ठा में होता है, मक्खियों इन्हें भोजन, पानी व अन्य खाद्य वस्तुओं तक पहुँचाकर उन्हें प्रदूषित संक्रमित करता है।

प्रश्न 14. रेबीज के प्रमुख लक्षण क्या है ?

उत्तर- रेबीज का प्रमुख लक्षण है हाइड्रोफोबिया अर्थात् जल से डरना। तेज बुखार, सिरदर्द व बेचैनी, गले में अवरोध के कारण आवाज दबी-दबी, नाड़ियों के फटने से लकवा भी संभव है।

प्रश्न 15. एड्स के विषाणु का पूरा नाम लिखिए।

उत्तर- एड्स के विषाणु का पूरा नाम है ह्यूमन इम्यूनो- डिफेसियॅसी वायरस (HIV)।

प्रश्न 16. सिकलसेल के क्या लक्षण हैं ?

उत्तर- सिकलसेल के लक्षण निम्नलिखित हैं-

(1) खून की कमी के कारण शरीर का रंग सफेद दिखाई देना।

(2) जल्दी थकना और सांस फूलना।

(3) चिड़चिड़ापन, खान-पान में अरुचि ।

(4) हाथ की अंगुलियों, जोड़ों में सूजन तथा दर्द

(5) बार-बार बुखार और सर्दी होना।

(6) तिल्ली (प्लीहा) का आकार बड़ा होना। बच्चों के विकास में रुकावट आना।

प्रश्न 17. सामान्य लाल रक्त कोशिका और हँसियाकार लाल रक्त कोशिका में क्या अंतर हैं ?

उत्तर- सामान्य लाल रक्त कोशिका और हंसियाकार लाल रक्त कोशिका में अंतर –

सामान्य लाल रक्त कोशिका
हँसियाकार लाल रक्त कोशिका
1. ये गोलाकार होते हैं।ये हँसियाकार होते है ।
2. मुलायम व लचीले होते हैं।इनमे लचीला पन कम होता है .
3. रक्त वाहिनियों में आसानी से बह सकते हैं।
रक्त वाहिनियों में गुच्छों के रूप में फँस जाते हैं।
4. ये बनने के बाद 120 दिनों तक जीवित रहते हैं।इनका जीवनकाल मात्र 20 दिन का होता है।

प्रश्न 18. रिक्त स्थानों की पूर्ति कीजिए-

1. निर्जलीकरण रोकने के लिये रोगी को ……….घोल बार-बार पिलाना चाहिए।

2. मादा एनाफिलीज मच्छर के काटने से ………….रोग होता है।

3. एक स्वस्थ बच्चे को अचानक छीकें आई और उसकी नाक बहने लगी उसे …………..रोग हो सकता है।

4. एक बच्चे का एक पैर बहुत अधिक मोटा व एक पैर सामान्य है उसे…………..रोग है।

5. लिम्फ वाहिनियाँ ……….द्वारा संक्रमित होती हैं।

6……….एवं………. रोग में केन्द्रीय तंत्रिका तंत्र प्रभावित होता है।

7. मनुष्य के शरीर में प्रवेश करके एच. आई. वी. वायरस………… कोशिकाओं को नष्ट करता है।

उत्तर- 1. जीवन रक्षक घोल (ओ. आर. एस.), 2. मलेरिया 3. सर्दी जुकाम, 4. फाइलेरिया, 5. कृमि ( वाडचेरिया बँकाप्ट) 6. पोलियो एवं रेबीज, 7. श्वेत रक्त।

प्रश्न 19. सही व गलत कथन पहचानकर गलत कथन को सही कर लिखिए-

1. टी.ए.बी. का टीका टायफायड के लिये लगाते हैं।

2. तपेदिक विब्रियो कॉलरी द्वारा होने वाला संक्रामक रोग है।

3. मच्छरों से बचने के लिये मच्छरदानी लगाकर सोना चाहिए।

4. पेचिश व डायरिया के रोगी के मल को खुला नहीं छोड़ना चाहिये वरन् राख व मिट्टी से ढँक देना चाहिए।

5. सर्दी व इन्फ्लुएंजा के रोगाणु रोगी के रूमाल व तौलिये के उपयोग से स्वस्थ व्यक्ति तक नहीं पहुँचते ।

6. फाइलेरिया से बचने के लिये मच्छरों को नष्ट कर देना चाहिए।

7. रेबीज सभी कुत्तों, बिल्लियों के काटने से होता है।

उत्तर- 1. सही,

2. गलत। (सही- हैजा विब्रियो कॉलरी से होने वाला संक्रामक रोग है।)

3. सही,

4. सही,

5. गलत। (सही-सर्दी व इन्फ्लुएंजा के रोगाणु रोगी के रूमाल व तौलिये के उपयोग से स्वस्थ व्यक्ति तक पहुँच जाते हैं।)

6. सही,

7. गलत। (सही- रेबीज वायरस से संक्रमित कुत्तों, बिल्लियों के काटने से होता है।)

प्रश्न 20. सही विकल्प चुनकर लिखिए-

1. जीवाणुओं एवं विषाणुओं से होने वाला रोग है-

(a) आनुवंशिक रोग

(b) संक्रामक रोग

(d) असंक्रामक रोग।

(c) स्कर्वी

2. बी. सी. जी. के टीके का उपयोग किस रोग के लिये होता है-

(a) पोलियो

(c) टाइफाइड

(b) ट्यूबरकुलोसिस

(d) मलेरिया ।

3. निम्न में से कौन-सा जीवाणु जनित रोग है—

(a) चिकनपॉक्स

(b) टाइफाइड

(c) रेबीज

(d) इन्फ्लुएन्जा

4. मलेरिया के रोगाणु का वाहक है-

(a) नर क्यूलेक्स मच्छर

(b) नर एनाफिलीज मच्छर

(c) मादा एनाफिलीज मच्छर

(d) मादा क्यूलेक्स मच्छर ।

5. निम्न में से किस रोग में ठंड तथा कंपकंपी के साथ बुखार आता है- –

(a) टायफाइड

(b) हैजा

(c) मलेरिया

(d) ट्यूबरकुलोसिस ।

6. प्रोटोजोआ से होने वाला संक्रामक रोग है-

(a) पेचिश

(c) डायरिया

(b) मलेरिया

(d) उपर्युक्त सभी।

7. पेचिस रोग होता है-

(a) दूषित पानी पीने से

(b) अधिक खाना खाने से

(c) स्वच्छ पानी पीने से

(d) सलाद खाने से।

उत्तर- 1. (b), 2 (b) 3. (b), 4. (c), 5. (c), 6. (d), 7. (a)।

प्रश्न 21. बच्चों को तपेदिक से बचाने के लिये क्या- क्या करना चाहिये ?

उत्तर- बच्चों को तपेदिक से बचाने के लिये निम्न उपाय करने चाहिये-

(i) स्वच्छ व आरादायक कमरा होना चाहिए।

(ii) रोगी द्वारा उपयोग की गई वस्तुओं का प्रयोग न करें।

(iii) रोगी को खाँसते व छौंकते समय अपने मुँह पर कपड़े या हाथ में ढँक लेना चाहिये।

(iv) घनी आबादी, अंधेरे नमीमुक्त व धूल भरे वातावरण से दूर रहे ।

(v) कुपोषण से बचें।

(vi) रोगी का थूक राख या मिट्टी से ढँक दें या दूर गड्ढे में गाड़ दें।

(vii) बी. सी. जी. का टीका लगवायें।

प्रश्न 22. निर्जलीकरण क्या है? इसे दूर करने के उपाय क्या हैं?

कुछ सामान्य रोग कक्षा 8 वीं विज्ञान अध्याय 16 - TEACHER'S KNOWLEDGE & STUDENT'S GROWTH
कुछ सामान्य रोग कक्षा 8 वीं विज्ञान अध्याय 16 4

उत्तर- लंबे समय तक दस्त होते रहने से शरीर में जल की कमी हो जाती है। इस स्थिति को निर्जलीकरण या डीहाइड्रेशन कहते हैं। इसे ओ. आर. एस. घोल से दूर किया जा सकता है। पानी को लगभग 200 ml लेकर साफ बर्तन में 5 मिनट तक -उबालें। कमरे के ताप तक ठंडा कर एक चुटकी नमक तथा एक चाय का चम्मच शक्कर मिलाये। यदि उपलब्ध हो तो आधा नीबू का रस मिलायें अच्छी तरह हिलायें ओ. आर. एस. (जीवन रक्षक घोल तैयार है।

23. यदि आपके घर के आसपास बहुत गड्ढे हैं उनमें पानी भी भरा है, मच्छर भी बहुत हैं, तब आपको कौन- कौन से रोग हो सकते हैं ?

उत्तर- -घर के आस-पास बहुत गड्ढे हैं उनमें पानी भी भरा है, मच्छर भी बहुत है तो मलेरिया और फाइलेरिया रोग हो सकते हैं।

प्रश्न 24. आपके साथी को पेट में ऐंठन व मरोड़ के साथ पतले दस्त हो रहे हैं, क्या आप बता सकते हैं कि उसे क्या और क्यों हुआ है ?

उत्तर- साथी के पेट में ऐंठन व मरोड़ साथ पतले दस्त हो रहे हैं, यह अतिसार (डायरिया) का लक्षण है, यह उसे दूषित भोजन एवं जल ग्रहण करने के कारण हुआ है।

प्रश्न 25. किन्हीं दो विषाणु जन्य रोगों के नाम तथा लक्षण लिखिए।

उत्तर- दो विषाणु जन्य रोग हैं, पोलियो व छोटी माता।

(अ) पोलियो के लक्षण-

1. जुकाम के साथ बुखार आता है व उल्टियाँ होती हैं।

2. बुखार के कारण गर्दन अकड़ जाती है।

3. माँसपेशियाँ सिकुड़ जाती हैं एवं कार्य करना बंद कर देती हैं। जिससे दर्द रहता है

4. कुछ समय बाद रोगी के पैरों की माँसपेशियाँ कमजोर हो जाती है और वह सही ढंग से खड़ा नहीं हो सकता है।

(ख) छोटी माता के लक्षण-

1. रोगी को हल्का या मध्यम बुखार रहता है।

2. बेचैनी के साथ पीठ व जोड़ों में दर्द होता है।

3. इस बीमारी के संक्रमण के सबसे अनुकूल समय दाने निकलने से 2 दिन पहले तथा उसके 14 दिनों बाद तक रहता है।

4. इस बीमारी की तीव्रता तथा अवधि निकलने वाले दाने के ऊपर निर्भर करती है। तीव्र स्थिति में शरीर दानों से भर जाता है। दाने पहले गले पर निकलते हैं बाद में ऊपर की तरफ चेहरे पर तथा नीचे ओर पैरों में फैलते हैं। दाने निकलने के 4 से 7 दिन बाद दानों पर पपड़ी बनना शुरू हो जाती है।

प्रश्न 27. विवाह पूर्व रक्त जाँच की रिपोर्ट क्यों देखी जानी चाहिए ?

उत्तर- विवाह पूर्व रक्त जाँच की रिपोर्ट इसलिये देखी जानी चाहिये कि इससे अपने जीवन साथी को एड्स हैं या नहीं। इसकी जानकारी हो सके क्योंकि इस बीमारी के लक्षण स्पष्ट नहीं होते हैं और संक्रमित व्यक्ति से यह बीमारी फैलने का खतरा होता है। साथ ही आने वाली पीढ़ी भी रोग ग्रस्त हो सकती है, अतः विवाह पूर्व रक्त जाँच की रिपोर्ट देखी जानी चाहिये।

कक्षा 8 विज्ञान, अध्याय 16: सामान्य रोगों पर आधारित 20 MCQs

  1. हैजा किस सूक्ष्मजीव के कारण होता है?
    (a) साल्मोनेला टाइफी
    (b) प्लाज्मोडियम
    (c) विब्रियो कॉलरी
    (d) एंटअमीबा हिस्टोलिटिका
    उत्तर: (c) विब्रियो कॉलरी
  2. ओ. आर. एस. का उपयोग किसके लिए किया जाता है?
    (a) शरीर में संक्रमण रोकने के लिए
    (b) निर्जलीकरण रोकने के लिए
    (c) बुखार कम करने के लिए
    (d) रक्तचाप नियंत्रित करने के लिए
    उत्तर: (b) निर्जलीकरण रोकने के लिए
  3. टाइफाइड किस सूक्ष्मजीव के कारण होता है?
    (a) साल्मोनेला टाइफी
    (b) प्लाज्मोडियम
    (c) विब्रियो कॉलरी
    (d) एचआईवी
    उत्तर: (a) साल्मोनेला टाइफी
  4. मलेरिया का वाहक कौन है?
    (a) नर क्यूलेक्स मच्छर
    (b) मादा एनाफिलीज मच्छर
    (c) मादा क्यूलेक्स मच्छर
    (d) नर एनाफिलीज मच्छर
    उत्तर: (b) मादा एनाफिलीज मच्छर
  5. बी.सी.जी. का टीका किस रोग के लिए है?
    (a) पोलियो
    (b) ट्यूबरकुलोसिस
    (c) मलेरिया
    (d) टाइफाइड
    उत्तर: (b) ट्यूबरकुलोसिस
  6. रेबीज रोग का प्रमुख लक्षण क्या है?
    (a) ठंड और कंपकंपी
    (b) जल से डरना (हाइड्रोफोबिया)
    (c) लगातार दस्त
    (d) तेज बुखार
    उत्तर: (b) जल से डरना (हाइड्रोफोबिया)
  7. पेचिश किस सूक्ष्मजीव से होता है?
    (a) प्लाज्मोडियम
    (b) एंटअमीबा हिस्टोलिटिका
    (c) साल्मोनेला टाइफी
    (d) विब्रियो कॉलरी
    उत्तर: (b) एंटअमीबा हिस्टोलिटिका
  8. एड्स का कारण बनने वाला विषाणु है:
    (a) HIV
    (b) HBV
    (c) HCV
    (d) HPV
    उत्तर: (a) HIV
  9. सर्दी और इन्फ्लुएंजा के रोगाणु कैसे फैलते हैं?
    (a) संक्रमित भोजन से
    (b) वायु और संपर्क से
    (c) गंदे पानी से
    (d) मच्छरों से
    उत्तर: (b) वायु और संपर्क से
  10. टाइफाइड शरीर के किन अंगों को प्रभावित करता है?
    (a) फेफड़े और हृदय
    (b) आँत, प्लीहा और पित्ताशय
    (c) तंत्रिका तंत्र
    (d) मांसपेशियां
    उत्तर: (b) आँत, प्लीहा और पित्ताशय
  11. मलेरिया का रोगाणु कौन सा है?
    (a) साल्मोनेला टाइफी
    (b) प्लाज्मोडियम
    (c) एंटअमीबा हिस्टोलिटिका
    (d) विब्रियो कॉलरी
    उत्तर: (b) प्लाज्मोडियम
  12. टी.ए.बी. का टीका किसके लिए उपयोगी है?
    (a) टाइफाइड
    (b) मलेरिया
    (c) तपेदिक
    (d) हैजा
    उत्तर: (a) टाइफाइड
  13. पोलियो का संक्रमण किसके द्वारा फैलता है?
    (a) मक्खियों द्वारा
    (b) मच्छरों द्वारा
    (c) दूषित भोजन और पानी द्वारा
    (d) संक्रमित वस्त्रों द्वारा
    उत्तर: (c) दूषित भोजन और पानी द्वारा
  14. फाइलेरिया का वाहक कौन है?
    (a) मादा क्यूलेक्स मच्छर
    (b) मादा एनाफिलीज मच्छर
    (c) नर क्यूलेक्स मच्छर
    (d) नर एनाफिलीज मच्छर
    उत्तर: (a) मादा क्यूलेक्स मच्छर
  15. सिकलसेल रोग का प्रमुख लक्षण क्या है?
    (a) बुखार और खांसी
    (b) खून की कमी और थकान
    (c) जल से डरना
    (d) दस्त और उल्टी
    उत्तर: (b) खून की कमी और थकान
  16. रेबीज के संक्रमण का मुख्य कारण क्या है?
    (a) संक्रमित पानी
    (b) संक्रमित कुत्ते का काटना
    (c) दूषित भोजन
    (d) मक्खियों का संक्रमण
    उत्तर: (b) संक्रमित कुत्ते का काटना
  17. असंक्रामक रोग का उदाहरण है:
    (a) टाइफाइड
    (b) कैंसर
    (c) हैजा
    (d) तपेदिक
    उत्तर: (b) कैंसर
  18. डायरिया का मुख्य लक्षण क्या है?
    (a) ठंड और कंपकंपी
    (b) लगातार पतले दस्त
    (c) जल से डरना
    (d) त्वचा पर दाने
    उत्तर: (b) लगातार पतले दस्त
  19. छोटी माता का संक्रमण किससे फैलता है?
    (a) दूषित जल
    (b) वायु द्वारा
    (c) संक्रमित भोजन
    (d) मच्छरों द्वारा
    उत्तर: (b) वायु द्वारा
  20. संक्रमण के प्रमुख माध्यम कौन-कौन से हैं?
    (a) वायु, जल, दूषित भोजन
    (b) केवल वायु
    (c) केवल मक्खियाँ
    (d) केवल दूषित जल
    उत्तर: (a) वायु, जल, दूषित भोजन

Leave a Comment

sweet bonanzajasminbet girişgrandpashabetjustin tvtaraftarium24maç izlecanlı maç izlegiftcardmall/mygiftextrabetextrabet girişbetnanobetnano girişholiganbetholiganbet girişnetbahisnetbahiswinxbetnetbahiszirvebetzirvebet güncel giriştaraftarium24justin tvcanlı maç izlemaç izletaraftarium24justin tvcanlı maç izlemaç izletaraftarium24canlı maç izlemaç izleselcuksportscanlı maç izlemaç izletaraftarium24taraftarium24winxbetbahiscasinokulisbetkulisbetkulisbet girişcasiveratambetpiabellacasinocasiveraenbethilarionbetSpyHackerZ Archivebahiscasinocasinoroyalnesinecasinomarsbahismarsbahis girişmarsbahis güncel girişkulisbetkulisbet girişkulisbetkulisbet girişbets10bets10 girişbets10 güncel girişbets10 twitterholiganbetholiganbet giriştambettambetcasinoroyaljojobetjojobet girişzirvebetzirvebet girişzirvebet güncel girişzirvebetzirvebet girişzirvebet güncel girişkavbetkavbet girişkavbet güncel girişromabetsonbahisroketbetbetkolikvipslotmillibahiskingbettingmasterbettingalobetteosbetbets10bets10 girişbets10 twitterbetrabetnissonbahisnesinecasinokalitebetkalitebetkulisbetkulisbetaresbetorisbetorisbet girişhiltonbethiltonbet girişkulisbetkulisbet girişkulisbetkulisbet girişkulisbetkulisbetaresbetaresbetroketbetcasiveracasiverabetrabetnisrinabetsonbahisbetkolikvipslotmillibahiskingbettingmasterbettingpumabetbetcioceltabetalobetteosbetaresbetaresbetnetbahisbahiscasinobahiscasinonetbahiswinxbetkulisbetkulisbetlidyabetlidyabetGrandpashabet girişromabetroketbetbetciobetcio girişbetcio güncel girişbetnanobetnano girişbetnano güncel girişjojobetjojobet girişcasibomcasibom girişcasibom güncel girişcasibomcasibom girişcasibom güncel girişcasibomcasibom girişbetciobetcio girişnesinecasinomatbet girişlunabetmatbet girişnesinecasinonesinecasino girişkalitebetcasiverazirvebetzirvebet girişzirvebet güncel girişpusulabetpusulabet girişpusulabet güncel girişibizabetzirvebetzirvebetzirvebetnesinecasinocasibomvaycasinovaycasino girişnakitbahisnakitbahissahabetrealbahisrealbahis girişrealbahis güncel girişelexbetelexbet girişelexbet güncel girişPashagamingonwinonwin girişjojobetjojobet girişnetbahisnetbahiswinxbetwinxbetwinxbetwinxbetbahiscasinowinxbetkulisbetzirvebetlidyabetkulisbetkulisbet girişpadişahbetpadişahbetonwinonwin girişleograndbet girişlidyabettimebettimebet girişbetzulabetzula girişslotday girişlinkmarketimromabetbetkolikbetkolik girişultrabetultrabet girişbahiscasinobetturkeybetturkey girişkulisbetkulisbet girişkulisbetkulisbet girişkulisbetkulisbet girişpalacebetlidyabetKingroyalKingroyal Girişkulisbetkulisbet girişalobetholiganbet giriştaraftarium24betasuscasinodiortaraftarium24taraftarium24taraftarium24İmajbetİmajbet Giriştaraftarium24betnanoLunabetLunabet Girişcasinoroyalcasinoroyal girişcasinoroyal güncel girişcasibomcasibom girişcasibom güncel girişholiganbetholiganbet girişbatıkent yüzme kursugrandpashabetkingroyalbetasusbetasusholiganbet girişbetnanolidyabetKavbetKavbet Girişlidyabetsonbahisgrandpashabetgoldenbahisgoldenbahis girişcratosroyalbetcratosroyalbet girişgonebetbetasusbetasus girişbetasus güncel girişbetasusbetasus girişbetasus güncel girişmarsbahismarsbahis girişmatbetmatbetlunabetlunabetlunabet girişlunabet güncelbetofficebetoffice giriştrendbettrendbet girişbetkolikbetkolik girişbetkolikbetkolik girişjojobetjojobet girişjojobet güncel girişcasibomcasibom girişcasibom güncel girişcasibom güncelmeritbetgrandpashabetİmajbetİmajbet GirişjojobetJasminbetJasminbet Girişbetkolikbetkolik girişbetkolik güncel girişbetkolikbetkolik girişbetkolik güncel girişcasibom girişcasibom güncelcasibomcasibom güncelcasibom girişcasibombets10 girişbets10bets10 güncelbets10 girişbets10bets10 resmi girişbets10 güncel adresbets10artemisbetartemisbet girişartemisbetartemisbet girişzirvebetzirvebet girişbetvolebetvole girişcasibomcasibom girişcasibom güncel girişcasibomcasibom girişcasibom güncel girişonwinonwin girişdinamobet girişmeritbetonwinonwin girişjojobetjojobet girişgrandpashabetholiganbetholiganbet girişjojobetjojobet girişmeritbetmeritbet girişmeritbet güncelartemisbetartemisbet girişartemisbet güncelcasinomilyoncasinomilyon girişcasinomilyon güncelmavibetmavibet girişbetnanomarsbahisbets10bets10 girişbets10 güncelbets10 güncel girişjojobetjojobet girişmatbetmatbet girişmatbet güncelgrandpashabetgrandpashabet girişonwinonwin girişcratosroyalbetcratosroyalbet girişDeneme Bonusujojobetjojobet girişbets10holiganbetholiganbetbetasussahabet girişsahabetsahabet girişsahabetsahabet girişsahabet güncel girişsekabetsahabetmatbetmatbetmatbetjojobetjojobet girişmavibetmavibet girişhediyelik eşyasevgiliye hediyehediyelik eşyasevgiliye hediyejojobetholiganbetbetasusbetasus girişbetzulabetzula girişjokerbetjokerbet girişmislibetmislibet girişhiltonbethiltonbet girişkalebetkalebet girişcasibom girişcasibom güncel girişcasibom girişcasibom güncel girişcasibom girişcasibom güncel girişKulisbetKulisbet GirişMedusabahisMedusabahis GirişMedusabahisMedusabahis GirişCasinoroyalCasinoroyal GirişJojobetJojobet Girişsahabetkralbetbetzulasahabetsahabetpashagamingparmabetmarsbahismarsbahis girişmarsbahis güncel girişjojobetjojobet girişjojobet 1145betnanomarsbahismarsbahis girişmarsbahis güncel girişavrupabetkingroyalaresbetjojobet güncel girişcasibomcasibomjojobetbetrataraftarium24canlı maç izlejustin tvmeritbetdedebet girişkralbetkingroyalholiganbetjojobetprizmabetnakitbahisnakitbahis girişnakitbahis güncel girişnakitbahiskavbetkavbet girişkavbetradissonbet girişkavbetkavbet girişbetwoon girişmatadorbetmatadorbet girişmatadorbet güncel girişbetciobetcio girişbetebetbetebet girişbetebetbetebet girişcasibomcasibom girişjojobetjojobet girişcasibomcasibom girişkavbetbetciobetcio girişmeritkingmeritkingonwinonwin girişcasibomcasibomcasibomonwinonwin girişbetasusnesinecasinoşeref yazıcışeref yazıcışeref yazıcıngsbahisnerobetgoldenbahisbetnanocasibomcasibom girişcasibom güncelnakitbahisprizmabetnakitbahismeritbetkavbet girişcasibomcasibom girişmatbetmatbet girişvaycasinovaycasino girişgrandpashabetvaycasinovaycasinovaycasinomatbetmatbetmatbet girişvdcasino girişalobetteosbetnakitbahisnakitbahisnakitbahis girişpradabetpradabetparmabetvegabetbetsmovebetsmove girişbetsmove güncel girişmarsbahismarsbahis girişmarsbahismarsbahis girişkralbetpusulabetpusulabet girişpusulabet güncel girişbetcioPusulabetPusulabet girişHoliganbetHoliganbet girişjojobetjojobet girişcasibomcasibomcasinolevantcasino levantcasinolevantcasino levantmarsbahismarsbahis giriştimebetcasibom girişmarsbahis girişnesinecasinolunabetlunabet girişgrandpashabetholiganbetholiganbet girişmeritbetjojobetmeritkingmeritking girişmeritking güncel girişpiabellacasinotipobettipobet girişNakitbahisNakitbahis Girişbetebetbetebet girişbenimbahisbenimbahis girişbenimbahis güncelcasibomcasibom girişcasibom güncel girişcasibommeritkingholiganbetholiganbetextrabetextrabet girişextrabet mobilvaycasinovaycasino girişvaycasino güncel girişatlasbethilbetbahiscasinoimajbetimajbet girişrestbetrestbet girişroyalbetroyalbet girişroyalbet güncel girişonwinonwin girişrealbahisrealbahis girişbetwoonbetwoon girişlimanbetlimanbet girişmeritbetbetraonwinonwin girişkulisbetkulisbet girişgrandpashabetgrandpashabet girişonwinonwin girişcratosroyalbetcratosroyalbet girişbetebetbetebetbetebetbetebet girişbetebet güncel giriştipobettipobet girişbetwoonbetwoon girişimajbetimajbet girişgrandpashabetgrandpashabet girişcasibomcasibom girişcasibom güncelbetebetbetebet güncelbetebet güncel girişholiganbetholiganbet girişholiganbet güncelholiganbet güncel girişholiganbet mobilholiganbet mobil girişmeritbetbetturkeycasibomcasibomcasibomcasibomcasibomcasibombetgit girişjojobetjojobet girişjojobetjojobet giriştrendbetbetgitbetgit girişbetgit güncel girişkulisbetkulisbet girişbahiscasinojojobetcratosroyalbetcratosroyalbet giriştürk ifşajojobetjojobet girişjojobetjojobet girişimajbetimajbet girişimajbet güncel girişparobetkalebetkalebet girişpadişahbetpadişahbet girişpadişahbet güncelpusulabetpusulabet girişpusulabet güncelpusulabet güncel girişpadişahbetpadişahbet girişmatbetmatbet girişmatbet güncelmatbet güncel girişrealbahisrealbahis girişgalabetgalabet girişgalabet güncelkingroyalbetsmovebetsmove girişbetsmove güncel girişjojobetgrandpashabetNakitbahisNakitbahis girişNakitbahis güncel girişNakitbahisgrandpashabetkingroyalmarsbahismarsbahis girişjojobetnakitbahismeritbetmatadorbetmatadorbet girişnakitbahisbetsmovebetyapnakitbahismegabahisbetebetbetebet girişbetyappusulabetmatbet girişcasibom girişgrandpashabet girişpulibetpulibet girişpulibet güncelpulibetpulibet girişceltabetalobetteosbetromabetroketbetcasiverabetrabetnisrinabetsonbahisbetkolikvipslotmillibahiskingbettingmasterbettingMeritbetMeritbetMeritbet Girişbets10bets10 girişbets10 güncel girişholiganbetholiganbet girişholiganbet güncelholiganbet güncel girişholiganbet güncel giriş1xbet1xbet giriş1xbet güncelbets10bets10 girişbets10 güncelbets10 güncel girişsahabetsahabet giriş1xbet1xbet giriş1xbet güncel