अपवर्तक या गुणनखण्ड (Factor): महत्तम समापवर्तक निकालने का तरीका

महत्तम समापवर्तक निकालने का तरीका

संख्या 18, 24 और 30 का H.C.F. निकालिए।
(a) 3
(b) 4
(c) 6
(d) 12

Ans.

दो से अधिक संख्याओं का महत्तम समापवर्तक वह बड़ी से बड़ी संख्या हैं जिसमें वह सभी संख्याएँ पूरी-पूरी विभाजित हो जाती हैं। जैसे:- 4, 8, 12 का महत्तम समापवर्तक 4 हैं।

अपवर्तक या गुणनखण्ड (Factor)

Details

अपवर्तक या गुणनखण्ड (Factor) 

किसी संख्या का अपवर्तक वे सभी संख्याएँ हैं जो उस संख्या को पूर्णतः विभाजित कर देती हैं। जैसे :-

42 का अपवर्तक = 1, 2, 3, 6, 7, 14, 21, 42
48 का अपवर्तक = 1, 2, 3, 4, 6, 8, 12, 16, 24, 48

कोई संख्या जिन-जिन संख्याओं से पूरी-पूरी विभाजित हो जाती है वे संख्याएं उस संख्या की अपवर्तक कहलाती है।

संख्याअपवर्तक
2
8
15
70
84
1,2
1,2,4,8
1,3,5,15
1,2,5,7,70
1, 2, 3, 4, 6, 7, 12, 14, 21, 28, 42, 84

समापवर्तक (Common Factor) की अवधारणा

तीनों संख्याओं में 2, 4 तथा 8 समान अपवर्तक है। इस प्रकार समान अपवर्तक को ही समापवर्तक कहते हैं।
अतः उपरोक्त संख्या का समापवर्तक 2,4 व 8 है।

उपर्युक्त सारिणी से,

  • 1 प्रत्येक संख्या का अपवर्तक है।
  • प्रत्येक संख्या स्वयं का अपवर्तक होती है।
  • किसी संख्या का प्रत्येक अपवर्तक उस संख्या का एक पूर्ण विभाजक है।
  • किसी दी हुई संख्या के अपवर्तकों की संख्या सीमित होती है।
  • किसी संख्या का प्रत्येक अपवर्तक उस संख्या से छोटा या उसके बराबर होता है।

महत्तम समापवर्तक निकालने का तरीका

  • अभाज्य गुणनखण्ड विधि
  • द्वारा भाग विधि द्वारा

(a). अभाज्य गुणनखण्ड विधि द्वारा

सर्वप्रथम दी गई प्रत्येक संख्या को अभाज्य गुणनखण्डों के गुणनफल के रूप में लिखिए।

उभयनिष्ठ अभाज्य गुणनखण्डों की छोटी से छोटी घातों वाले गुणनखण्डों का गुणनफल ही प्राप्त संख्याओं का महत्तम समापवर्तक होगा।

उदाहरण 1. 8, 36 तथा 72 का महत्तम समापवर्तक ज्ञात कीजिए?

हल:- प्रश्ननानुसार,
8 ⇒ 2 × 2 × 2 = 2³
36 ⇒ 2 × 2 × 3 × 3 = 2² × 2²
72 ⇒ 2 × 2 × 2 × 3 × 3 = 2³ × 2²
उभयनिष्ट अभाज्य गुणनखण्ड = 2
महत्तम समापवर्तक = सबसे छोटी घातांकों वाली संख्याओं का गुणनफल = 2²
महत्तम समापवर्तक = 4

उदाहरण 2. 48, 36 तथा 72 का महत्तम समापवर्तक ज्ञात कीजिए?

हल:- प्रश्नानुसार,
48 ⇒ 2 × 2 × 2 × 2 × 3 = 2⁴ × 3¹
36 ⇒ 2 × 2 × 3 × 3 = 2² × 3²
72 ⇒ 2 × 2 × 2 × 3 × 3 = 2³ × 3²
उभयनिष्ट अभाज्य गुणनखण्ड = 2, 3
महत्तम समापवर्तक = 2, 3 तथा 5 की सबसे छोटी घातों वाली संख्याओं का गुणनफल = 2² × 3¹
महत्तम समापवर्तक = 4 × 3
महत्तम समापवर्तक = 12
Ans. 12

(b). भाग विधि द्वारा

माना दो संख्याओं x और y का महत्तम समापवर्तक ज्ञात करना हैं। जबकि (y > x) → y, x से बड़ा हैं। बड़ी संख्याओं में छोटी संख्या से भाग देगें।

उदाहरण 3. 8, 36 और 72 का महत्तम समापवर्तक ज्ञात कीजिए?

महत्तम समापवर्तक

उदाहरण 4. 48, 36 और 72 का महत्तम समापवर्तक ज्ञात कीजिए?

महत्तम समापवर्तक

भिन्नों का महत्तम समापवर्तक

भिन्नों का महत्तम समापवर्तक (L.C.M.) = अंशों का महत्तम समावतर्क / हरों का लघुत्तम समापवर्त्य

उदाहरण 5. 5/6, 5/8, 10/21 तथा 2/3 का महत्तम समापवर्तक ज्ञात कीजिए?

हल:- प्रश्ननानुसार,
दी गई भिन्नों का महत्तम समापवर्तक = 5, 5, 10 और 2 का महत्तम समापवर्तक / 6, 8, 21 और 3 का लघुत्तम समापवर्त्य
महत्तम समापवर्तक = 1/168

उदाहरण 6. 1/7, 2/3, 4/5 तथा 5/7 का लघुत्तम समापवर्त्य ज्ञात कीजिए?

हल:- प्रश्ननानुसार,
दी गई भिन्नों का महत्तम समापवर्तक = 1, 2, 4 और 5 का महत्तम समापवर्तक / 7, 3, 5 और 7 का लघुत्तम समापवर्त्य
महत्तम समापवर्तक = 1/105

घातांक का महत्तम समापवर्तक

(a). जब दी गयी संख्याओं का आधार समान हो, तो सर्वाधिक घात वाली संख्या ही दिए गए संख्याओं का महत्तम समापवर्तक होगा।

उदाहरण 7. 7², 7⁹, 7¹⁴ तथा , 7³² का महत्तम समापवर्तक ज्ञात कीजिए?

हल:- समान आधार पर 7 हैं। तथा न्यूनतम घात 7² का हैं।
महत्तम समापवर्तक = 7²

उदाहरण 8. 5⁻¹, 5⁻², 5⁻⁴, 5⁻⁶ तथा 5⁻¹² का महत्तम समापवर्तक ज्ञात कीजिए?

हल:- आधार 8 समान हैं तथा न्यूनतम घात 8⁻¹² की हैं।
महत्तम समापवर्तक = 8⁻¹²

(b). जब आधार समान नहीं हो तथा आधार में कोई उभयनिष्ठ गुणन खण्ड नहीं हो, तो दिए गए संख्याओं का गुणनखण्ड ही महत्तम समापवर्तक 1 होगा।

उदाहरण 9. 2³, 4² और 8² का महत्तम समापवर्तक ज्ञात कीजिए?

चूँकि आधार (2) समान हैं इसलिए महत्तम समापवर्तक 1 नहीं होगा। इसका महत्तम समापवर्तक 8 होगा।

दशमलव संख्याओं का महत्तम समापवर्तक

(a). सबसे पहले दशमलव के बाद अधिकतम अंकों वाली संख्या का पता लगाइए।

(b). यदि दशमलव के बाद अधिकतम दो अंक हो, तो सभी अंकों में 100 से गुणा करके उसे पूर्ण संख्या में बदल देगें।

अगर दशमलव के बाद अधिकतम तीन, चार या पाँच अंक हो, तो उसमें क्रमशः 1000, 10000 या 100000 से गुणा करके उसे पूर्ण संख्या में बदल देगें।

(c). प्राप्त पूर्ण संख्याओं का महत्तम समापवर्तक ज्ञात करेंगें। उसके बाद प्राप्त महत्तम समापवर्तक में 100, 1000, 10000 से गुणा किया गया था। भाग देने के बाद जो संख्या प्राप्त होगी वही दी गई संख्याओं का महत्तम समापवर्तक होगा।

उदाहरण10. 0.05, 0.10, तथा 0.025 का महत्तम समापवर्तक ज्ञात कीजिए?

हल:- यहाँ दशमलव के बाद अधिकतम तीन अंक हैं। इसलिए सभी संख्याओं को 1000 से गुणा करने पर प्राप्त संख्या = 50, 100, तथा 25

इन संख्याओं का महत्तम समापवर्तक = 25
अभीष्ट लघुत्तम समापवर्त्य = 25/1000
लघुत्तम समापवर्त्य = 0.025

MCQs

Details

प्रश्न 1: 12 और 18 का महत्तम समापवर्तक क्या है?

(a) 2
(b) 3
(c) 6
(d) 9

Ans.

उत्तर: (c) 6


प्रश्न 2: संख्या 36, 60 और 84 का महत्तम समापवर्तक ज्ञात करें।

(a) 6
(b) 12
(c) 24
(d) 18

Ans.

उत्तर: (b) 12


प्रश्न 3: भिन्नों 3/4, 6/8 और 9/12 का महत्तम समापवर्तक क्या होगा?

(a) 3/12
(b) 3/4
(c) 3/8
(d) 1/4

Ans.

उत्तर: (c) 3/8


प्रश्न 4: यदि दो संख्याएँ 42 और 70 हैं, तो उनका H.C.F. क्या होगा?

(a) 7
(b) 14
(c) 21
(d) 28

Ans.

उत्तर: (b) 14


Leave a Comment

fixbetfixbet girişfixbet güncel girişsahabetsahabet girişbetvolebetvole girişbahiscasinoaresbetkulisbetwinxbetbetkarebahibompalacebetdamabetbetasusroketbetslotoromabetbetasuscasibombahiscasinobahiscasinobetkaregrandpashabetgrandpashabet girişgrandpashabet güncelbetkaregrandpashacasinofastcasinofast giriştaraftarium24justin tvcanlı maç izlekulisbetaresbettipobettürk ifşatürk ifşa izletürk ifşa telegramtürk ifşatelegram ifşatürk ifşa izlearesbetcasibomcasibomcasibomcasibomaresbetbetkaremeritkingmeritking girişmeritking güncel girişbetturkeysahabetsahabetbetkarekulisbettaraftarium24justin tvcanlı maç izlebetcoolcanlı maç izlejustin tvtaraftarium24canlı maç izletaraftarium24taraftarium24selçuksportsselcuksportshiltonbethiltonbetbetsmovebetsmovekavbetkavbetbetciobetciobahiscasinobahiscasinopusulabetpusulabet girişgalabetjojobetjojobet girişdinamobet güncel girişjojobet güncel girişjustin tvcanlı maç izlemaç izlebetgarbetgarwinxbettaraftarium24canlı maç izlejustin tvtaraftarium24taraftarium24canlı maç izletaraftarium24winxbetwinxbetkulisbetkralbetaresbetselcuksportswinxbet, winxbet girişganobetganobet girişdizipaldizipalextrabetextrabet girişextrabet güncel girişextrabetextrabet girişmatbetmatbet girişsekabettaraftarium24matbetmatbet girişmatbetmatbet girişholiganbet , holiganbet giriş , holiganbet güncel girişholiganbet , holiganbet giriş , holiganbet güncel girişholiganbet , holiganbet giriş , holiganbet güncel girişEnjoybetEnjoybet GirişEnjoybet Güncel Girişvaycasinovaycasino girişvaycasino güncel1xbet1xbet giriş1xbet güncelsahabet girişngsbahisngsbahis girişnerobetnerobet girişgoldenbahisgoldenbahis girişmillibahis girişgonebet girişvizebet girişluxbet girişefesbetcasinotrendbettrendbet giriişzaferbet girişortakbet girişenbet girişbetbigobetbigo1xbet1xbet giriş1xbet güncelholiganbetholiganbet girişholiganbet güncel girişbetebetbetebet girişbetebet güncel adresperabetperabet girişperabet yeni adresonwin telegramkulisbetkulisbet girişbetturkeybetturkey girişbetturkey güncel girişCasibomCasibom GirişCasibom Güncel GirişCasibomCasibom GirişCasibomCasibom Girişsahabet 2026jokerbetjokerbet girişjokerbet güncel girişholiganbetholiganbet girişholiganbet güncel girişholiganbet , holiganbet giriş , holiganbet güncel girişholiganbet , holiganbet giriş , holiganbet güncel girişholiganbet , holiganbet giriş , holiganbet güncel girişholiganbet , holiganbet giriş , holiganbet güncel giriştaraftarium24justin tvcanlı maç izletaraftarium24justin tvcanlı maç izlesahabetjojobetjojobet girişjojobet güncel girişmeritkingtipobettipobet giriştipobettipobet girişmatadorbetsahabet güncel girişsahabet girişsahabetbets10bets10bets10bets10bets10bets10bets10bets10bets10sahabetsahabet güncel girişsahabet girişesbetesbet girişesbet güncelesbetesbet girişesbet güncelbets10bets10bets10jojobetjojobet girişbullbahis girişbetebetbetebet girişbetebet yeni adresbetebetvaycasinovaycasino girişCasibomCasibom Girişbullbahis girişbullbahisbullbahis girişbetsmovebetsmove güncel girişbetsmove girişbullbahisbullbahis girişsahabet girişsahabet güncel girişsahabetbullbahissahabet girişsahabet güncel girişsahabetesbetesbet girişesbetesbet girişAlobetAlobet GirişAlobet Güncel GirişAresbetAresbet GirişAresbet Güncel Girişİkimisliİkimisli Girişİkimisli Güncel Girişistanbul escortescort istanbulmecidiyeköy escortjojobetjojobet girişjojobet güncel girişultrabet , ultrabet giriş , ultrabet güncel girişultrabet , ultrabet giriş , ultrabet güncel girişultrabet , ultrabet giriş , ultrabet güncel girişultrabet , ultrabet giriş , ultrabet güncel girişultrabet , ultrabet giriş , ultrabet güncel girişultrabet , ultrabet giriş , ultrabet güncel girişroyalroyal girişroyal güncel girişkralbetkralbet girişBahiscasinoBahiscasino GirişBahiscasino Güncel Girişkralbetkralbet girişonwinonwin girişbetturkeykralbetkralbetkralbet girişonwincasibomjojobetjojobetjojobetbetturkeybetturkeytrendbetkulisbetbetciotrendbetkingbettingkingbettingmeritcasinomeritcasinocasino apicasino apicasibomcasibom girişmadridbetjojobetroyalbetroyalbetmadridbetmcgift giftcardmallmadridbetmadridbetmadridbetvaycasinovaycasino girişvaycasinovaycasino girişvaycasinovaycasino girişvaycasinovaycasino girişvaycasinovaycasino girişperabetperabet girişperabet güncel adresibetpasbetpasbetpasparmabetsekabet girişsekabetbetcio1king girişdizipalholiganbetİkimisliİkimisli Girişİkimisli Güncel Girişsekabetsekabetjojobetjojobet girişjojobet güncel girişjojobetjojobet girişjojobetjojobet girişjojobet güncel girişholiganbetholiganbet girişholiganbet güncel girişbetpuanwbahis girişistanbul escortescort istanbulmecidiyeköy escortngsbahisngsbahis girişngsbahis güncel adresingsbahisngsbahis girişngsbahis güncel girişperabetperabet resmi adresiperabet girişperabetperabet girişperabet güncel giriştaraftarium24sekabetsekabet girişkavbet giriş , kavbet güncelkavbet giriş , kavbet güncelbetsmovebetsmove girişbetsmove güncel girişkavbetkavbetsekabetsekabet girişmarsbahisselcuksportscanlı maç izlemaç izletaraftarium24patronsporpatron sporholiganbetholiganbet girişholiganbet güncel girişholiganbetholiganbet girişholiganbet güncel giriştaraftarium24starzbet girişbetorder giriştambettambet giriştambet güncellinebet giriştambettambet giriştambet güncelCasibomCasibom GirişCasibom Giriş Güncelgrandpashabetmadridbetmadridbetcasibomcasibom girişelexbetelexbet girişelexbet güncel girişrestbetrestbet girişrestbet güncel girişbetebetbetebet girişbetebet güncel adresigalabetgalabet girişgalabet güncel girişholiganbetholiganbet girişsonbahis girişbetpuan girişBetcioBetcio girişBetcioBetcio girişdinamobet güncel girişpadişahbetpadişahbet girişpadişahbet güncel girişcasibomcasibomgrandpashabetgrandpashabet girişgrandpashabetgrandpashabet girişgrandpashabetgrandpashabet girişgrandpashabetgrandpashabet girişgrandpashabetgrandpashabet girişjojobetjojobetjojobetjojobetcasibomrestbetrestbet girişrestbet güncel girişamgbahis girişmarsbahiscasinomilyon giriştempobet girişstarzbet girişvdcasinovdcasino girişvdcasinovdcasino girişgalabetgalabet girişbetzulakralbetkralbet giriştipobettipobet girişhiltonbetbetplay girişcasinoroyalkralbetkralbet girişmarsbahismercurecasino girişpiabellacasinocasinowon girişsonbahis girişcasinowon girişpadişahbetpadişahbet girişpadişahbet güncelimajbetimajbet girişMedusabahisMedusabahis girişBetmaniBetmani GirişBetmani Güncel GirişKulisbetKulisbet GirişKulisbet Güncel GirişGrandpashabetgrandpashabetcratosroyalbetbetwoonPalacebetBetwoonBetsalvadorSpincoPashagamingMaxwinSuperbetRoyalbetBetwildBahibomRamadabetBetasusPalazzobetBetsinSlotdayLeograndbetrealbahisrealbahis girişganobetganobet girişganobet güncel girişvbetvbetinter-bahisinter-bahis girişinter-bahis güncel girişroyalbetroyalbet girişkingroyalkingroyal girişcasinoroyal, casinoroyal girişholiganbetholiganbet girişholiganbetholiganbet girişkingroyal, kingroyal girişjojobet, jojobet girişrestbetrestbet girişrestbet güncel girişinterbahisinterbahis girişinterbahis güncel girişmilanobetmilanobet girişmilanobet güncel girişbetpasbetpas girişrestbetrestbet girişrestbet güncel girişBetwoonbetzulaceltabetceltabetceltabetceltabet girişceltabet girişpiabellacasinolimanbetlimabet girişbetmoonbetmoon girişultrabetimajbetimajbet girişimajbet güncelvaycasinovaycasino girişvaycasino güncel girişlunabetlunabet girişlunabet güncel girişbetciobetcio girişbetciobetcio girişvdcasinovdcasino girişroyalroyal girişroyal güncel girişbetwoon güncel girişkralbetkralbet girişkralbet günceldinamobet vipradissonbet girişbahiscasino giriştipobettipobet girişmarsbahiskralbetonwinonwin girişorisbetorisbetbetpasjupiterbahisvdcasinotrendbettrendbet girişbetcioimajbetpiabellacasinobetmoonbetmoon girişbetasusbetasus girişkralbetkralbetmarsbahisavrupabetavrupabet girişavrupabetavrupabet girişbetzulawipbetwipbet girişwipbetwipbet girişimajbet girişimajbetKulisbetKulisbet GirişKulisbet Güncel Girişavrupabetavrupabet giriştulipbettulipbetbetosferbetosfer girişbetosfer güncel girişcasibomkralbetkralbetkralbetkralbetkralbetGrandpashabetGrandpashabet Twitterjasminbetjasminbet girişholiganbet güncel girişholiganbet girişholiganbetbetnanobetnanofixedfloatFixedFloatffioholiganbetholiganbet girişholiganbet güncel girişholiganbetholiganbet girişholiganbet güncel girişmillibahismillibahis girişbetnanobetnanokralbetkralbet girişmarsbahismarsbahis girişcasibomcasibomcasibom girişromabetromabet girişbettilt girişbetgarbetgar girişlordcasinolordcasino girişgrandbettinggrandbetting girişkralbetgrandpashabetcratosroyalbetbetwoontaraftarium24selçuksportsmaç izlebetosferbetosfer girişbetosfer güncel girişbetturkey girişbetpas girişmarsbahis girişjokerbetjokerbet girişpadişahbetpadişahbet girişgobahisgobahis girişcasibom girişcasinoroyalcasinoroyal girişgrandpashabet girişhiltonbethiltonbet girişteosbet girişsuperbetin girişbetplay girişvdcasino girişrealbahisrealbahis girişbetturkeybetturkey girişbetturkey güncel girişbets10 girişbets10 girişbets10 girişbets10bets10bets10 güncel giriştaraftarium24taraftariumtaraftarium24 güncel adresisahabetsahabet girişsahabet güncel girişhiltonbethiltonbet girişimajbetimajbet güncelimajbet girişsuperbetinsuperbetin girişsuperbetin güncel girişsahabetsahabet girişsahabet güncel girişbetorderbetorder girişbetorderbetorder girişbetpasbetpas girişgalabetgalabet girişvdcasinovdcasino girişvdcasino güncel girişibizabetibizabet girişbetvolebetvole girişbetmoonbetmoon girişroketbetgrandpashabetgrandpashabet girişverabetverabet girişmarinomarino girişinter-bahisinter-bahis girişavvabetavvabet girişenbetenbet girişoslobetoslobet girişgrandpashabetgrandpashabet girişimajbetimajbet girişimajbet güncelperabetperabet girişbetebetbetebet girişenbetenbet girişcasibomyakabet giriştipobettipobet giriştipobettipobet giriştipobettipobet girişbetsilin, betsilin girişbetasus, betasus girişbetplay, betplay girişmarsbahismarsbahisdinamobetdinamobet girişdinamobet güncel girişsahabetsahabet girişBetcioBetcio girişvizebetvizebet girişvizebetvizebet girişbetebetbetebet girişbetebet güncel girişsekabet güncel girisdinamobetdinamobet girişdinamobet güncel girişmarsbahismarsbahis girişgobahisgobahisgobahismarsbahismarsbahis girişaresbetbetpasbetpas girişholiganbetholiganbet girişholiganbet güncel girişkralbetholiganbetholiganbet girişkralbetsahabetsahabet girişbetpasbetpas girişbetpasbetpas girişbetorderbetorder girişsahabetbetorderbetorder girişrestbetrestbet girişrestbetrestbet girişimajbetimajbet girişimajbetimajbet girişhititbethititbet girişhititbethititbet girişlimanbetlimanbet girişbetciohitbethitbet girişrestbetrestbet girişkralbetbetgarbetgarbetasussetrabetsetrabet girişultrabetultrabet girişGalabetngsbahismyhitbetBetcioBetcio girişpiabellacasinobetpuanbetpuan girişenbetenbet girişcasinoroyalgrandpashabetcratosroyalbetbetwoonstarzbet girişstarzbetdumanbet girişdumanbetgrandpashabetgrandpashabet girişgrandpashabet güncel girişpusulabetpusulabet girişpusulabet güncel girişimajbetimajbet gerçek girişmatbetmatbet girişmatbet güncel girişsekabetsekabetsekabet güncel girişvdcasinovdcasino girişvdcasino güncel girişbetzulatambettambet girişromabetromabet girişromabet güncel girişultrabetgiftcardmall/mygiftkralbetaresbetaresbet girişbetebetbetebet girişkralbetbetplaypalacebetsetrabetbahiscasinogoldenbahisgoldenbahis girişkralbetenbetdinamobetdinamobet girişdinamobet güncel girişromabetcasinomilyoncasinomilyon girişromabetBetcioBetcio girişBetcio güncel girişBetcioBetcio girişBetcio güncel girişjojobetjojobet girişjojobet güncel girişCasibom Girişcasibomjojobetjojobet girişBetcioBetcio girişBetcio güncel girişngsbahisngsbahis girişsonbahissonbahis girişvaycasinovaycasino girişvaycasino güncel girişjojobet girişbetnanobetnano girişsüperbahis girişsüperbahistrendbetbetasusbetnanomarsbahismarsbahis giriş