परिशिष्टव्याकरणम् पाठ 20 कक्षा 8 संस्कृत 1. संज्ञा शब्द रूप (नाम रूप) (क) अकारान्त पुल्लिङ्ग – राजन् (राजा) विभक्ति एकवचन द्विवचन बहुवचन प्रथमा (कर्ता) राजा राजानौ राजानः द्वितीया (कर्म) राजानम् राजानौ राज्ञः तृतीया (करण) राज्ञा राजभ्याम् राजभिः चतुर्थी (सम्प्रदान) राज्ञे राजभ्याम् राजभ्यः पञ्चमी (अपादान) राज्ञः राजभ्याम् राजभ्यः षष्ठी (सम्बन्ध) राज्ञः राज्ञोः राज्ञाम् सप्तमी (अधिकरण) राज्ञि, राजनि राज्ञोः राजसु सम्बोधन हे राजन् हे राजानौ हे राजानः
इसी प्रकार: महिन्, गरिन्, सुनामन् आदि।
(ख) आत्मन् (आत्मा) – पुल्लिङ्ग विभक्ति एकवचन द्विवचन बहुवचन प्रथमा आत्मा आत्मानौ आत्मानः द्वितीया आत्मानम् आत्मानौ आत्मनः तृतीया आत्मना आत्मभ्याम् आत्मभिः चतुर्थी आत्मने आत्मभ्याम् आत्मभ्यः पञ्चमी आत्मनः आत्मभ्याम् आत्मभ्यः षष्ठी आत्मनः आत्मनोः आत्मनाम् सप्तमी आत्मनि आत्मनोः आत्मसु सम्बोधन हे आत्मन् हे आत्मानौ हे आत्मानः
इसी प्रकार: ब्रह्मन् (ब्रह्मा), अश्मन् (पत्थर), अध्वन् (मार्ग) आदि।
(ग) नपुंसकलिङ्ग – नामन् (नाम) विभक्ति एकवचन द्विवचन बहुवचन प्रथमा नाम नाम्नी, नामनी नामानि द्वितीया नाम नाम्नी, नामनी नामानि तृतीया नाम्ना नामभ्याम् नामभिः चतुर्थी नाम्ने नामभ्याम् नामभ्यः पञ्चमी नाम्नः नामभ्याम् नामभ्यः षष्ठी नाम्नः नाम्नोः नाम्नाम् सप्तमी नाम्नि, नामनि नाम्नोः नामसु सम्बोधन हे नाम, नामन् हे नाम्नी, नामनी हे नामानि
इसी प्रकार: व्योमन् (आकाश), धामन् (घर), सामन् (सामवेद का मन्त्र), प्रेमन् (प्यार), दामन् (रस्सी) आदि।
(घ) तकारान्त पुल्लिङ्ग – भगवत् (भगवान) विभक्ति एकवचन द्विवचन बहुवचन प्रथमा भगवान् भगवन्तौ भगवन्तः द्वितीया भगवन्तम् भगवन्तौ भगवतः तृतीया भगवता भगवद्भ्याम् भगवद्भिः चतुर्थी भगवते भगवद्भ्याम् भगवद्भ्यः पञ्चमी भगवतः भगवद्भ्याम् भगवद्भ्यः षष्ठी भगवतः भगवतोः भगवताम् सप्तमी भगवति भगवतोः भगवत्सु सम्बोधन हे भगवन् हे भगवन्तौ हे भगवन्तः
इसी प्रकार: धीमत् (बुद्धिमान्), बुद्धिमत् (बुद्धिमान्), विद्यावत् (विद्यावान्), भवत् (आप), श्रीमत् (श्रीमान्), एतावत् (इतना), कियत् (कितना) आदि।
कृदन्त शब्द: कुर्वत्, धावत्, पठत् आदि के रूप भी इसी प्रकार होते हैं। प्रथमा एकवचन में न के पूर्व ह्रस्व होगा, जैसे – कुर्वन्, धावन्, पठन् आदि।
(ङ) विद्वस् (विद्वान) – पुल्लिङ्ग विभक्ति एकवचन द्विवचन बहुवचन प्रथमा विद्वान् विद्वांसौ विद्वांसः द्वितीया विद्वांसम् विद्वांसौ विदुषः तृतीया विदुषा विद्वद्भ्याम् विद्वद्भिः चतुर्थी विदुषे विद्वद्भ्याम् विद्वद्भ्यः पञ्चमी विदुषः विद्वद्भ्याम् विद्वद्भ्यः षष्ठी विदुषः विदुषोः विदुषाम् सप्तमी विदुषि विदुषोः विद्वत्सु सम्बोधन हे विद्वन् हे विद्वांसौ हे विद्वांसः
इसी प्रकार: श्रेयस् (अच्छा), कनीयस् (छोटा), ज्यायस् (बड़ा), प्रेयस् (प्यारा) आदि।
(च) सकारान्त नपुंसकलिङ्ग – पयस् (दूध, जल) विभक्ति एकवचन द्विवचन बहुवचन प्रथमा पयः पयसी पयांसि द्वितीया पयः पयसी पयांसि तृतीया पयसा पयोभ्याम् पयोभिः चतुर्थी पयसे पयोभ्याम् पयोभ्यः पञ्चमी पयसः पयोभ्याम् पयोभ्यः षष्ठी पयसः पयसोः पयसाम् सप्तमी पयसि पयसोः पयःसु, पयस्सु सम्बोधन हे पयः हे पयसी हे पयांसि
इसी प्रकार: मनस् (मन), अम्भस् (जल), नभस् (आकाश), सरस् (तालाब), तमस् (अन्धकार), वयस् (उम्र), वक्षस् (छाती), उरस् (छाती), यशस् (यश), वचस् (वचन), शिरस् (सिर), तपस् (तप), रजस् (धूल), अयस् (लोहा), चेतस् (चित्त), छन्दस् (छन्द), वासस् (वस्त्र), एनस् (पाप), ओकस् (गृह) आदि।
(छ) ऋकारान्त स्त्रीलिङ्ग – मातृ (माता) विभक्ति एकवचन द्विवचन बहुवचन प्रथमा माता मातरौ मातरः द्वितीया मातरम् मातरौ मातृः तृतीया मात्रा मातृभ्याम् मातृभिः चतुर्थी मात्रे मातृभ्याम् मातृभ्यः पञ्चमी मातुः मातृभ्याम् मातृभ्यः षष्ठी मातुः मात्रोः मातृणाम् सप्तमी मातरि मात्रोः मातृषु सम्बोधन हे मातः हे मातरौ हे मातरः
इसी प्रकार: दुहितृ (पुत्री)।
(ज) स्वसृ (बहन) – स्त्रीलिङ्ग विभक्ति एकवचन द्विवचन बहुवचन प्रथमा स्वसा स्वसारौ स्वसारः द्वितीया स्वसारम् स्वसारौ स्वसॄः तृतीया स्वस्रा स्वसृभ्याम् स्वसृभिः चतुर्थी स्वस्रे स्वसृभ्याम् स्वसृभ्यः पञ्चमी स्वसुः स्वसृभ्याम् स्वसृभ्यः षष्ठी स्वसुः स्वस्रोः स्वसॄणाम् सप्तमी स्वसरि स्वस्रोः स्वसृषु सम्बोधन हे स्वसः हे स्वसारौ हे स्वसारः
2. सर्वनाम शब्द रूप सर्वनाम के प्रकार प्रकार शब्द पुरुषवाचक अस्मद् (मैं), युष्मद् (तुम), तद् (वह) निश्चयवाचक एतद् (यह), इदम् (यह) अनिश्चयवाचक सर्व (सब) सम्बन्धवाचक यद् (जो) प्रश्नवाचक किम् (क्या, कौन)
(क) अस्मद् (मैं) – सर्वलिङ्ग विभक्ति एकवचन द्विवचन बहुवचन प्रथमा अहम् आवाम् वयम् द्वितीया माम्, मा आवाम्, नौ अस्मान्, नः तृतीया मया आवाभ्याम् अस्माभिः चतुर्थी मह्यम्, मे आवाभ्याम्, नौ अस्मभ्यम्, नः पञ्चमी मत् आवाभ्याम् अस्मत् षष्ठी मम, मे आवयोः, नौ अस्माकम्, नः सप्तमी मयि आवयोः अस्मासु
(ख) युष्मद् (तुम) – सर्वलिङ्ग विभक्ति एकवचन द्विवचन बहुवचन प्रथमा त्वम् युवाम् यूयम् द्वितीया त्वाम्, त्वा युवाम्, वाम् युष्मान्, वः तृतीया त्वया युवाभ्याम् युष्माभिः चतुर्थी तुभ्यम्, ते युवाभ्याम्, वाम् युष्मभ्यम्, वः पञ्चमी त्वत् युवाभ्याम् युष्मत् षष्ठी तव, ते युवयोः, वाम् युष्माकम्, वः सप्तमी त्वयि युवयोः युष्मासु
(ग) तद् (वह) – पुल्लिङ्ग विभक्ति एकवचन द्विवचन बहुवचन प्रथमा सः तौ ते द्वितीया तम् तौ तान् तृतीया तेन ताभ्याम् तैः चतुर्थी तस्मै ताभ्याम् तेभ्यः पञ्चमी तस्मात् ताभ्याम् तेभ्यः षष्ठी तस्य तयोः तेषाम् सप्तमी तस्मिन् तयोः तेषु
(घ) तद् (वह) – स्त्रीलिङ्ग विभक्ति एकवचन द्विवचन बहुवचन प्रथमा सा ते ताः द्वितीया ताम् ते ताः तृतीया तया ताभ्याम् ताभिः चतुर्थी तस्यै ताभ्याम् ताभ्यः पञ्चमी तस्याः ताभ्याम् ताभ्यः षष्ठी तस्याः तयोः तासाम् सप्तमी तस्याम् तयोः तासु
(ङ) तद् (वह) – नपुंसकलिङ्ग विभक्ति एकवचन द्विवचन बहुवचन प्रथमा तत् ते तानि द्वितीया तत् ते तानि शेष रूप पुल्लिङ्गवत्
(च) एतद् (यह) – पुल्लिङ्ग विभक्ति एकवचन द्विवचन बहुवचन प्रथमा एषः एतौ एते द्वितीया एतम्, एनम् एतौ, एनौ एतान्, एनान् तृतीया एतेन, एनेन एताभ्याम् एतैः चतुर्थी एतस्मै एताभ्याम् एतेभ्यः पञ्चमी एतस्मात् एताभ्याम् एतेभ्यः षष्ठी एतस्य एतयोः, एनयोः एतेषाम् सप्तमी एतस्मिन् एतयोः एतेषु
(छ) इदम् (यह) – पुल्लिङ्ग विभक्ति एकवचन द्विवचन बहुवचन प्रथमा अयम् इमौ इमे द्वितीया इमम्, एनम् इमौ, एनौ इमान्, एनान् तृतीया अनेन, एनेन आभ्याम् एभिः चतुर्थी अस्यै आभ्याम् एभ्यः पञ्चमी अस्मात् आभ्याम् एभ्यः षष्ठी अस्य अनयोः, एनयोः एषाम् सप्तमी अस्मिन् अनयोः एषु
(ज) सर्व (सब) – पुल्लिङ्ग विभक्ति एकवचन द्विवचन बहुवचन प्रथमा सर्वः सर्वौ सर्वे द्वितीया सर्वम् सर्वौ सर्वान् तृतीया सर्वेण सर्वाभ्याम् सर्वैः चतुर्थी सर्वस्मै सर्वाभ्याम् सर्वेभ्यः पञ्चमी सर्वस्मात् सर्वाभ्याम् सर्वेभ्यः षष्ठी सर्वस्य सर्वयोः सर्वेषाम् सप्तमी सर्वस्मिन् सर्वयोः सर्वेषु
(झ) किम् (क्या, कौन) – पुल्लिङ्ग विभक्ति एकवचन द्विवचन बहुवचन प्रथमा कः कौ के द्वितीया कम् कौ कान् तृतीया केन काभ्याम् कैः चतुर्थी कस्मै काभ्याम् केभ्यः पञ्चमी कस्मात् काभ्याम् केभ्यः षष्ठी कस्य कयोः केषाम् सप्तमी कस्मिन् कयोः केषु
3. विशेषण परिभाषा: वह शब्द जो किसी संज्ञा एवं सर्वनाम की विशेषता बताता है, विशेषण कहलाता है।
उदाहरण: कृष्णः अजः। (काला बकरा।)
नियम: विशेषण शब्द के लिङ्ग, वचन, पुरुष एवं कारक विशेष्य (संज्ञा) शब्द के लिङ्ग, वचन, पुरुष तथा कारक के अनुसार होते हैं।
4. संख्यावाची शब्द (21 से 50 तक) हिन्दी पुल्लिङ्ग नपुंसकलिङ्ग स्त्रीलिङ्ग 21 एकविंशतितमः एकविंशतितमम् एकविंशतितमा 22 द्वाविंशतितमः द्वाविंशतितमम् द्वाविंशतितमा 23 त्रयोविंशतितमः त्रयोविंशतितमम् त्रयोविंशतितमा 24 चतुर्विंशतितमः चतुर्विंशतितमम् चतुर्विंशतितमा 25 पञ्चविंशतितमः पञ्चविंशतितमम् पञ्चविंशतितमा 26 षड्विंशतितमः षड्विंशतितमम् षड्विंशतितमा 27 सप्तविंशतितमः सप्तविंशतितमम् सप्तविंशतितमा 28 अष्टविंशतितमः अष्टविंशतितमम् अष्टविंशतितमा 29 नवविंशतितमः नवविंशतितमम् नवविंशतितमा 30 त्रिंशत्तमः त्रिंशत्तमम् त्रिंशत्तमा 31 एकत्रिंशत्तमः एकत्रिंशत्तमम् एकत्रिंशत्तमा 32 द्वात्रिंशत्तमः द्वात्रिंशत्तमम् द्वात्रिंशत्तमा 33 त्रयस्त्रिंशत्तमः त्रयस्त्रिंशत्तमम् त्रयस्त्रिंशत्तमा 34 चतुस्त्रिंशत्तमः चतुस्त्रिंशत्तमम् चतुस्त्रिंशत्तमा 35 पञ्चत्रिंशत्तमः पञ्चत्रिंशत्तमम् पञ्चत्रिंशत्तमा 36 षट्त्रिंशत्तमः षट्त्रिंशत्तमम् षट्त्रिंशत्तमा 37 सप्तत्रिंशत्तमः सप्तत्रिंशत्तमम् सप्तत्रिंशत्तमा 38 अष्टत्रिंशत्तमः अष्टत्रिंशत्तमम् अष्टत्रिंशत्तमा 39 नवत्रिंशत्तमः नवत्रिंशत्तमम् नवत्रिंशत्तमा 40 चत्वारिंशत्तमः चत्वारिंशत्तमम् चत्वारिंशत्तमा 41 एकचत्वारिंशत्तमः एकचत्वारिंशत्तमम् एकचत्वारिंशत्तमा 42 द्वाचत्वारिंशत्तमः द्वाचत्वारिंशत्तमम् द्वाचत्वारिंशत्तमा 43 त्रयश्चत्वारिंशत्तमः त्रयश्चत्वारिंशत्तमम् त्रयश्चत्वारिंशत्तमा 44 चतुश्चत्वारिंशत्तमः चतुश्चत्वारिंशत्तमम् चतुश्चत्वारिंशत्तमा 45 पञ्चचत्वारिंशत्तमः पञ्चचत्वारिंशत्तमम् पञ्चचत्वारिंशत्तमा 46 षट्चत्वारिंशत्तमः षट्चत्वारिंशत्तमम् षट्चत्वारिंशत्तमा 47 सप्तचत्वारिंशत्तमः सप्तचत्वारिंशत्तमम् सप्तचत्वारिंशत्तमा 48 अष्टचत्वारिंशत्तमः अष्टचत्वारिंशत्तमम् अष्टचत्वारिंशत्तमा 49 नवचत्वारिंशत्तमः नवचत्वारिंशत्तमम् नवचत्वारिंशत्तमा 50 पञ्चाशत्तमः पञ्चाशत्तमम् पञ्चाशत्तमा
5. एक, द्वि, त्रि शब्द रूप (क) एक (एकवचनान्त) विभक्ति पुल्लिङ्ग स्त्रीलिङ्ग नपुंसकलिङ्ग प्रथमा एकः एका एकम् द्वितीया एकम् एकाम् एकम् तृतीया एकेन एकया एकेन चतुर्थी एकस्मै एकस्यै एकस्मै पञ्चमी एकस्मात् एकस्याः एकस्मात् षष्ठी एकस्य एकस्याः एकस्य सप्तमी एकस्मिन् एकस्याम् एकस्मिन्
(ख) द्वि (द्विवचनान्त) विभक्ति पुल्लिङ्ग स्त्रीलिङ्ग नपुंसकलिङ्ग प्रथमा द्वौ द्वे द्वे द्वितीया द्वौ द्वे द्वे तृतीया द्वाभ्याम् द्वाभ्याम् द्वाभ्याम् चतुर्थी द्वाभ्याम् द्वाभ्याम् द्वाभ्याम् पञ्चमी द्वाभ्याम् द्वाभ्याम् द्वाभ्याम् षष्ठी द्वयोः द्वयोः द्वयोः सप्तमी द्वयोः द्वयोः द्वयोः
(ग) त्रि (बहुवचनान्त) विभक्ति पुल्लिङ्ग स्त्रीलिङ्ग नपुंसकलिङ्ग प्रथमा त्रयः तिस्रः त्रीणि द्वितीया त्रीन् तिस्रः त्रीणि तृतीया त्रिभिः तिसृभिः त्रिभिः चतुर्थी त्रिभ्यः तिसृभ्यः त्रिभ्यः पञ्चमी त्रिभ्यः तिसृभ्यः त्रिभ्यः षष्ठी त्रयाणाम् तिसृणाम् त्रयाणाम् सप्तमी त्रिषु तिसृषु त्रिषु
6. कारक एवं विभक्ति कारक के प्रकार क्र. कारक विभक्ति चिह्न 1 कर्ता प्रथमा ने 2 कर्म द्वितीया को 3 करण तृतीया से, के द्वारा 4 सम्प्रदान चतुर्थी को, के लिए 5 अपादान पञ्चमी से (पृथक) 6 सम्बन्ध षष्ठी का, के, की 7 अधिकरण सप्तमी में, पर 8 सम्बोधन सम्बोधन हे, अरे
विभक्ति चिह्न विभक्ति एकवचन द्विवचन बहुवचन प्रथमा सु (स) औ जस् (अस्) द्वितीया अम् औ शस् (अस्) तृतीया टा (आ) भ्याम् भिस् (भिः) चतुर्थी ङे (ए) भ्याम् भ्यस् (भ्यः) पञ्चमी ङसि (इ) भ्याम् भ्यस् (भ्यः) षष्ठी ङस् (अस्) ओस् (ओः) आम् सप्तमी ङि (इ) ओस् (ओः) सुप् (सु)
7. धातुरूप (लकार) लकार के प्रकार क्र. लकार काल अर्थ 1 लट् वर्तमान वर्तमान काल 2 लङ् अनद्यतन भूत भूतकाल 3 लोट् आज्ञार्थ आज्ञा 4 विधिलिङ् विध्यर्थ चाहिए 5 लृट् भविष्यत् भविष्य काल 6 लिट् परोक्ष भूत परोक्ष भूत 7 लुट् अनद्यतन भविष्यत् भविष्य 8 लुङ् सामान्य भूत सामान्य भूत 9 लृङ् हेतुहेतुमद्भाव हेतुहेतुमद् 10 लिङ् केवल वेद में वेद में प्रयुक्त
लट् लकार (वर्तमान काल) – परस्मैपद नम् (प्रणाम करना)
पुरुष एकवचन द्विवचन बहुवचन प्रथम नमति नमतः नमन्ति मध्यम नमसि नमथः नमथ उत्तम नमामि नमावः नमामः
लभ (प्राप्त करना) – आत्मनेपद
पुरुष एकवचन द्विवचन बहुवचन प्रथम लभते लभेते लभन्ते मध्यम लभसे लभेथे लभध्वे उत्तम लभे लभावहे लभामहे
नश् (नष्ट होना) – दिवादिगण
पुरुष एकवचन द्विवचन बहुवचन प्रथम नश्यति नश्यतः नश्यन्ति मध्यम नश्यसि नश्यथः नश्यथ उत्तम नश्यामि नश्यावः नश्यामः
लिख् (लिखना) – तुदादिगण
पुरुष एकवचन द्विवचन बहुवचन प्रथम लिखति लिखतः लिखन्ति मध्यम लिखसि लिखथः लिखथ उत्तम लिखामि लिखावः लिखामः
चुर् (चोरी करना) – चुरादिगण
पुरुष एकवचन द्विवचन बहुवचन प्रथम चोरयति चोरयतः चोरयन्ति मध्यम चोरयसि चोरयथः चोरयथ उत्तम चोरयामि चोरयावः चोरयामः
लङ् लकार (भूतकाल) – परस्मैपद नम्
पुरुष एकवचन द्विवचन बहुवचन प्रथम अनमत् अनमताम् अनमन् मध्यम अनमः अनमतम् अनमत उत्तम अनमम् अनमाव अनमाम
लभ – आत्मनेपद
पुरुष एकवचन द्विवचन बहुवचन प्रथम अलभत अलभताम् अलभन्त मध्यम अलभथाः अलभेथाम् अलभध्वम् उत्तम अलभे अलभावहि अलभामहि
लोट् लकार (आज्ञार्थ) नम्
पुरुष एकवचन द्विवचन बहुवचन प्रथम नमतु नमताम् नमन्तु मध्यम नम नमतम् नमत उत्तम नमानि नमाव नमाम्
लभ – आत्मनेपद
पुरुष एकवचन द्विवचन बहुवचन प्रथम लभताम् लभेताम् लभन्ताम् मध्यम लभस्व लभेथाम् लभध्वम् उत्तम लभै लभावहै लभामहै
विधिलिङ् लकार नम्
पुरुष एकवचन द्विवचन बहुवचन प्रथम नमेत् नमेताम् नमेयुः मध्यम नमेः नमेतम् नमेत उत्तम नमेयम् नमेव नमेम
लभ – आत्मनेपद
पुरुष एकवचन द्विवचन बहुवचन प्रथम लभेत लभेयाताम् लभेरन् मध्यम लभेथाः लभेयाथाम् लभेध्वम् उत्तम लभेय लभेवहि लभेमहि
लृट् लकार (भविष्यत् काल) नम्
पुरुष एकवचन द्विवचन बहुवचन प्रथम नमिष्यति नमिष्यतः नमिष्यन्ति मध्यम नमिष्यसि नमिष्यथः नमिष्यथ उत्तम नमिष्यामि नमिष्यावः नमिष्यामः
लभ – आत्मनेपद
पुरुष एकवचन द्विवचन बहुवचन प्रथम लप्स्यते लप्स्येते लप्स्यन्ते मध्यम लप्स्यसे लप्स्येथे लप्स्यध्वे उत्तम लप्स्ये लप्स्यावहे लप्स्यामहे
8. कृदन्त परिभाषा: धातु के अन्त में कृत् प्रत्यय लगाने से जो शब्द बनता है, उसे कृदन्त कहते हैं।
धातु प्रत्यय शब्द अर्थ पठ् शतृ (अत्) पठत् पढ़ता हुआ लभ् शानच् (आन्, मान) लभमानः प्राप्त करता हुआ भू क्त (त) भूत हुआ गम् क्तवतु (तवत्) गतवत् गया जि क्त्वा (त्वा) जित्वा जीतकर आ+गम् ल्यप् (य) आगम्य आकर लिख् तुमुन् (तुम्) लिखितुम् लिखने के लिए
कृदन्त के प्रकार:
वर्तमान कालिक (शतृ, शानच्) भूतकालिक (क्त, क्तवतु) विध्यर्थक पूर्वकालिक (क्त्वा, ल्यप्) उत्तर कालिक (तुमुन्) (क) वर्तमान कालिक कृदन्त धातु लट् लकार प्रत्यय निष्पन्न शब्द वद् वद शतृ (अत्) वदत् पा पिब शतृ पिबत् नी नय शतृ नयत् वृध् वर्ध शानच् (मान) वर्धमानः सेव् सेव शानच् सेवमानः वृत् वर्त शानच् वर्तमानः
(ख) भूतकालिक कृदन्त धातु क्त (त) क्तवतु (तवत्) कृ कृत कृतवत् भू भूत भूतवत् पठ् पठित पठितवत् कथ् कथित कथितवत् लिख् लिखित लिखितवत्
(ग) पूर्वकालिक कृदन्त (क्त्वा, ल्यप्) धातु क्त्वा ल्यप् जि जित्वा – नी नीत्वा आनीय पद् पदित्वा – लिख् लिखित्वा – गम् गत्वा – प्र+कृ – प्रकृत्य सम्+चि – सञ्चित्य
(घ) उत्तर कालिक कृदन्त (तुमुन्) धातु तुमुन् अर्थ पठ् पठितुम् पढ़ने के लिए गम् गन्तुम् जाने के लिए दा दातुम् देने के लिए जि जेतुम् जीतने के लिए श्रु श्रोतुम् सुनने के लिए कृ कर्तुम् करने के लिए हन् हन्तुम् मारने के लिए
9. तद्धित प्रत्यय परिभाषा: तद्धित प्रत्यय संज्ञा, विशेषण, कृदन्त आदि के साथ लगकर उनके अर्थ को परिवर्तित कर देते हैं।
शब्द प्रत्यय निष्पन्न शब्द अर्थ लघु तरप् (तर) लघुतर अधिक छोटा लघु तमप् (तम) लघुतम सबसे छोटा गुरु तरप् गुरुतर अधिक भारी गुरु ईयसुन् (ईयस्) गरीयान् अधिक भारी पटु तरप् पटुतर अधिक चतुर पटु इष्ठन् (इष्ठ) पटिष्ठ सबसे चतुर
10. संधि परिभाषा: दो वर्णों के परस्पर मेल से जो विकार (परिवर्तन) होता है, उसे संधि कहते हैं।
उदाहरण: विद्या + आलयः = विद्यालयः (आ + आ = आ)
संधि के प्रकार स्वर संधि – दो स्वरों के मेल सेव्यञ्जन संधि – व्यञ्जन के बाद व्यञ्जन या स्वर के मेल सेविसर्ग संधि – विसर्ग के बाद स्वर या व्यञ्जन के मेल से(क) स्वर संधि के प्रकार प्रकार नियम उदाहरण दीर्घ स्वर संधि अ/आ + अ/आ = आ; इ/ई + इ/ई = ई; उ/ऊ + उ/ऊ = ऊ; ऋ + ऋ = ऋ कार्य + आलयः = कार्यालयः; कवि + इन्द्रः = कवीन्द्रः; भानु + उदयः = भानूदयः; मातृ + ऋणम् = मातृणम् गुण स्वर संधि अ/आ + इ/ई = ए; अ/आ + उ/ऊ = ओ; अ/आ + ऋ = अर्; अ/आ + लृ = अल् गण + ईशः = गणेशः; महा + इन्द्रः = महेन्द्रः; सूर्य + उदयः = सूर्योदयः; महा + ऋषिः = महर्षिः; तव + लृकारः = तवल्कारः वृद्धि स्वर संधि अ/आ + ए/ऐ = ऐ; अ/आ + ओ/औ = औ; अ/आ + ऋ = आर् सदा + एव = सदैव; महा + ओषधिः = महौषधिः; उप + ऋच्छति = उपार्च्छति यण् स्वर संधि इ/ई + असमान स्वर = य्; उ/ऊ + असमान स्वर = व्; ऋ + असमान स्वर = र्; लृ + असमान स्वर = ल् यदि + अपि = यद्यपि; सु + आगतम् = स्वागतम्; पितृ + आदेशः = पित्रादेशः; लृ + अकारः = ल्कारः अयादि स्वर संधि ए + अ = अय्; ऐ + अ = आय्; ओ + अ = अव्; औ + अ = आव् ने + अनम् = नयनम्; नै + अकः = नायकः; भो + अनम् = भवनम्; पौ + अकः = पावकः पूर्वरूप स्वर संधि ए + अ = एऽ; ओ + अ = ओऽ वृक्षे + अपि = वृक्षेऽपि; विष्णो + अत्र = विष्णोऽत्र पररूप स्वर संधि अ + ए = ए; अ + ओ = ओ प्र + एजते = प्रेजते; उप + ओषति = उपोषति प्रकृति भाव स्वर संधि संधि नहीं होती कवी आगतौ; अहो अनर्थः
(ख) व्यञ्जन संधि के नियम नियम उदाहरण श्चुत्व (स्→श, तवर्ग→चवर्ग) मनस् + चलति = मनश्चलति; सत् + चरित्रम् = सच्चरित्रम् ष्टुत्व (स्→ष, तवर्ग→टवर्ग) रामस् + षष्ठः = रामषष्ठः; इष् + तः = इष्टः जश्त्व (क,च,ट,त,प→ग,ज,ड,द,ब) वाक् + ईशः = वागीशः; जगत् + ईशः = जगदीशः चर्त्व (तृतीय वर्ण→प्रथम वर्ण) दिग् + पालः = दिक्पालः; सद् + कारः = सत्कारः अनुस्वार (म्, न्→अनुस्वार) सम् + हारः = संहारः; यशान् + सि = यशांसि परसवर्ण (अनुस्वार→पञ्चम वर्ण) सम् + तोषः = सन्तोषः; सम् + पूर्णम् = सम्पूर्णम् लत्व (तवर्ग→ल) तत् + लीनः = तल्लीनः; उत् + लङ्घनम् = उल्लङ्घनम् छत्व (श्→छ) सत् + शास्त्रम् = सच्छास्त्रम्; तत् + श्रुत्वा = तच्छ्रुत्वा च का आगम परि + छेदः = परिच्छेदः; अनु + छेदः = अनुच्छेदः अनुनासिक वर्णों का आगम तस्मिन् + एव = तस्मिन्नेव; सुगण् + ईशः = सुगण्णीशः र् का लोप और दीर्घत्व स्वर् + राज्यम् = स्वाराज्यम्; निर् + रसः = नीरसः ह – चतुर्थ वर्ण उत् + हारः = उद्धारः; तत् + हितम् = तद्धितम् षत्व विधान हरि + सुप् = हरिषु; साधु + सुप् = साधुषु णत्व विधान कर + नः = कर्णः; पुरुष + नाम् = पुरुषाणाम्
(ग) विसर्ग संधि के नियम नियम उदाहरण सत्व (श, ष, स) निः + चलः = निश्चलः; धनुः + टङ्करः = धनुष्टङ्करः; मनः + तापः = मनस्तापः उत्व (अ + अ = ओ) सः + अपि = सोऽपि; प्रथमः + अध्यायः = प्रथमोऽध्यायः रुत्व (अ, आ को छोड़कर अन्य स्वर + स्वर/घोष व्यञ्जन = र) मुनिः + अयम् = मुनिरयम्; हरिः + आगच्छति = हरिरागच्छति लोप (विसर्ग का लोप) अतः + एव = अत एव; नरः + इव = नर इव
11. समास परिभाषा: दो या दो से अधिक पद कारक चिह्नों को छोड़कर परस्पर मिल जाते हैं, तो उस मेल को समास कहते हैं।
उदाहरण: नराणां पतिः = नरपतिः
समास के प्रकार क्र. समास परिभाषा उदाहरण 1 अव्ययीभाव पहला पद अव्यय/उपसर्ग, दूसरा संज्ञा; पहला पद प्रधान प्रति + दिनम् = प्रतिदिनम्; यथा + शक्ति = यथाशक्ति 2 तत्पुरुष दूसरा पद प्रधान, दोनों पदों के बीच कारक चिह्न का लोप दुःख + अतीतः = दुःखातीतः; गुरु + दक्षिणा = गुरुदक्षिणा; चौर + भयम् = चौरभयम्; राज्ञः + पुत्रः = राजपुत्रः; काये + दक्षः = कार्यदक्षः 3 कर्मधारय दोनों पद एक ही विभक्ति के, प्रथम पद विशेषण, द्वितीय पद विशेष्य कृष्ण + सर्पः = कृष्णसर्पः; नील + उत्पलम् = नीलोत्पलम्; महा + राजः = महाराजः 4 द्विगु प्रथम पद संख्यावाची, द्वितीय पद संज्ञा; समूह का द्योतक चतुर् + युगम् = चतुर्युगम्; त्रि + लोकः = त्रिलोकः; त्रि + भुवनम् = त्रिभुवनम् 5 द्वन्द्व दो या दो से अधिक पद ‘च’ से जुड़े, दोनों पद प्रधान राम + लक्ष्मणौ = रामलक्ष्मणौ; पिता + माता = पितरौ; हरि + हरौ = हरिहरौ 6 बहुव्रीहि दोनों पद मिलकर किसी अन्य के विशेषण स्वरूप; अन्य का अर्थ प्रधान चक्र + पाणिः = चक्रपाणिः (जिसके हाथ में चक्र हो, अर्थात् श्रीकृष्ण); चन्द्र + शेखरः = चन्द्रशेखरः (जिसकी चोटी में चन्द्र हो, अर्थात् शिव); पीत + अम्बरः = पीताम्बरः (जिसका पीला वस्त्र हो, अर्थात् विष्णु)
12. अनुवाद के नियम कर्ता-क्रिया का सन्धि: जिस पुरुष और वचन में कर्ता होगा, तदनुसार ही धातु (क्रिया) का प्रयोग होता है।सः पठति। (वह पढ़ता है।) सा पठति। (वह पढ़ती है।) आवां गच्छावः। (हम दोनों जाते हैं।) वयं वदामः। (हम सब बोलते हैं।) कर्ता और कर्म का प्रयोग: कर्म में द्वितीया विभक्ति का प्रयोग किया जाता है।सा रोटिकां खादति। (वह रोटी खाती है।) युवां विद्यालयं गच्छथः। (तुम दोनों विद्यालय जाते हो।) अहं पुस्तकं पठामि। (मैं पुस्तक पढ़ता हूँ।) विशेषण-विशेष्य सम्बन्ध: जिस लिङ्ग, पुरुष, वचन में विशेष्य होगा, उसी में विशेषण का प्रयोग होता है।एषा रक्तमाला अस्ति। (यह लाल माला है।) इमे द्वे रक्तपुष्पे स्तः। (ये दो लाल फूल हैं।) इमानि रक्तानि पुष्पाणि सन्ति। (ये लाल फूल हैं।) 13. निबन्ध रचना 1. विद्यालयः विद्याध्ययनस्य स्थलं विद्यालयः इत्युच्यते। विद्याध्ययनस्य पूर्वं विद्यालये प्रार्थना भवति। वयं गुरून् प्रणमामः। पश्चात् वयं कक्षायां गत्वा अध्ययनं कुर्मः। विद्यालये एकः विशालः ग्रन्थालयः अस्ति। ग्रन्थालयात् पुस्तकं नीत्वा वयं पठामः। विद्यालये क्रीडाङ्गणः अपि अस्ति। तत्र वयं क्रीडामः। क्रीडनेन स्वास्थ्यलाभः भवति। मम कक्षायां पञ्चचत्वारिंशत् छात्राः सन्ति। तेषु त्रिंशत् बालकाः पञ्चदश बालिकाः च। तैः सह भ्रातृभगिनीवत् स्निह्यामः। 2. धेनुः धेनुः चतुष्पदा भवति। इयं गौमाता इति कथ्यते। धेनुः दुग्धं ददाति। दुग्धसेवनेन जनाः पुष्टाः भवन्ति। दुग्धेन दधि, घृतं च निर्मीयते जनैः। गोमयेन जनाः स्वगृहं लिम्पन्ति। कृषिकार्येऽपि गोमयस्य उपयोगः भवति। धेनोः वत्सः वृषभः इति कथ्यते। कृषकाः वृषभस्य सहाय्येन क्षेत्रं कर्षन्ति। वृषभः भारम् अपि वहति। 3. उद्यानम् एतद् उद्यानम्। उद्याने विविधानि पुष्पाणि विकसन्ति। अत्र वृक्षाः रोहन्ति। वृक्षस्य शोभा पर्णैः पुष्पैः च भवति। वृक्षे खगाः निवसन्ति। ते तत्र नीडानि रचयन्ति। वृक्षाणां शाखाः फलानां भारेण नमन्ति। उद्याने लताः अपि रोहन्ति। ताः वृक्षान् आश्रयन्ति। उपवने एकः तडागः अपि अस्ति। तत्र कमलानि विकसन्ति। मह्यम् उद्यानम् अति प्रियम्। अहं तत्र नित्यं भ्रमणाय गच्छामि। 4. गृहम् मम गृहं ग्रामस्य मध्ये अस्ति। गृहे वयं चत्वारः सदस्याः निवसामः। मम माता-पिता, अनुजः अहं च। मम गृहे एका पाकशाला अस्ति। गृहे पूजास्थलमपि अस्ति। प्रातरेव स्नात्वा वयं तत्र ईश्वरं पूजयामः। तदनन्तरं मम माता पाकं करोति। सुस्वादु अन्नं मह्यं ददाति। भोजनान्ते अहं पाठशालां गच्छामि। रात्रौ भोजनान्ते अहं पाठं पठित्वा शयनं करोमि। शयनात् पूर्वं मम माता मह्यं दुग्धं यच्छति। 
