पूर्णांक – 40 | समय – 1:30 घंटे
पाठ्यक्रम: पाठ 11 – चतुरः वानरः, पाठ 12 – महर्षिः दधीचिः
खण्ड – अ (वस्तुनिष्ठ प्रश्न) 1×10=10
प्रश्न 1. चतुरः वानरः कस्मिन् वृक्षे प्रतिवसति स्म?
(अ) आम्रवृक्षे (ब) जम्बूवृक्षे (स) पिप्पलवृक्षे (द) वटवृक्षे
प्रश्न 2. वानरः प्रतिदिनं कस्मै फलानि अयच्छत्?
(अ) मकराय (ब) सिंहाय (स) व्याघ्राय (द) गजाय
प्रश्न 3. मकरस्य पत्नी किं खादितुम् इच्छति स्म?
(अ) फलम् (ब) वानरस्य हृदयम् (स) मधु (द) मत्स्यम्
प्रश्न 4. वानरः स्वहृदयं कुत्र निहितम् इति अकथयत्?
(अ) वृक्षस्य मूले (ब) वृक्षस्य कोटरे (स) नद्याम् (द) गृहे
प्रश्न 5. महर्षिः दधीचिः केषां शिरोमणिः आसीत्?
(अ) राज्ञाम् (ब) ऋषीणाम् (स) देवानाम् (द) दानवानाम्
प्रश्न 6. वृत्रासुरः कस्य नायकः आसीत्?
(अ) देवानाम् (ब) दानवानाम् (स) मनुष्याणाम् (द) ऋषीणाम्
प्रश्न 7. देवराजः कः आसीत्?
(अ) विष्णुः (ब) ब्रह्मा (स) इन्द्रः (द) शिवः
प्रश्न 8. वज्रस्य निर्माणं कस्याः अस्थिभिः कृतम्?
(अ) इन्द्रस्य (ब) विष्णोः (स) दधीचेः (द) वृत्रासुरस्य
प्रश्न 9. देवशिल्पी कः आसीत्?
(अ) विश्वकर्मा (ब) नारदः (स) वसिष्ठः (द) विश्वामित्रः
प्रश्न 10. “परोपकाराय सतां विभूतयः” इति सूक्तिः कस्मिन् पाठे अस्ति?
(अ) चतुरः वानरः (ब) महर्षिः दधीचिः (स) सुभाषितानि (द) नीतिनवनीतम्
खण्ड – ब (अति लघु उत्तरीय प्रश्न) 2×5=10
प्रश्न 11. वानरः कुत्र प्रतिवसति स्म?
प्रश्न 12. मकरः वानरं पुनः कुत्र अनयत्?
प्रश्न 13. दानवानां नायकः कः आसीत्?
प्रश्न 14. भगवान् विष्णुः देवान् किं अवदत्?
प्रश्न 15. दधीचिः स्वदेहं कस्मै अत्यजत्?
खण्ड – स (लघु उत्तरीय प्रश्न) 3×5=15
प्रश्न 16. वानरः मकराय किं अयच्छत्? तेन मकरः किं अभवत्?
प्रश्न 17. मकरस्य पत्नी किं अचिन्तयत्? सा पतिम् किं अकथयत्?
प्रश्न 18. चतुरः वानरः मकरात् कथं मुक्तः अभवत्?
प्रश्न 19. दधीचिः देवान् किं उवाच?
प्रश्न 20. वृत्रासुरस्य वधः कथं संभवः अभवत्?
खण्ड – द (दीर्घ उत्तरीय प्रश्न) 5×1=5
प्रश्न 21. निम्नलिखित श्लोकस्य हिन्दी अनुवादं लिखत –
विश्वासो हि ययोर्मध्ये तयोर्मध्येऽस्ति सौहृदम्।
यस्मिन्नैवास्ति विश्वासः तस्मिन् मैत्री क्व सम्भवा।।
मूल्यांकन योजना
| खण्ड | प्रश्न संख्या | अंक |
|---|---|---|
| अ (वस्तुनिष्ठ) | 1–10 | 10 |
| ब (अति लघु) | 11–15 | 10 |
| स (लघु) | 16–20 | 15 |
| द (दीर्घ) | 21 | 5 |
| कुल | 40 |
उत्तरमाला (शिक्षकों के लिए)
खण्ड – अ:
- (ब) जम्बूवृक्षे
- (अ) मकराय
- (ब) वानरस्य हृदयम्
- (ब) वृक्षस्य कोटरे
- (ब) ऋषीणाम्
- (ब) दानवानाम्
- (स) इन्द्रः
- (स) दधीचेः
- (अ) विश्वकर्मा
- (ब) महर्षिः दधीचिः
खण्ड – ब:
- वानरः नदीतीरे जम्बूवृक्षे प्रतिवसति स्म।
- मकरः वानरं पुनः तमेव वृक्षम् अनयत्।
- दानवानां नायकः वृत्रासुरः आसीत्।
- भगवान् विष्णुः देवान् अवदत् यत् महर्षेः दधीचेः देहस्य अस्थिभिः वज्रस्य निर्माणं भवेत्।
- दधीचिः स्वदेहं देवकार्याय अत्यजत्।
खण्ड – स:
- वानरः मकराय प्रतिदिनं जम्बूफलानि अयच्छत्। तेन प्रीतः मकरः तस्य वानरस्य मित्रम् अभवत्।
- मकरस्य पत्नी अचिन्तयत् – यः प्रतिदिनम् ईदृशानि फलानि खादति, नूनं तस्य हृदयमपि अतिमधुरं भविष्यति। सा पतिम् अकथयत् – अहं तस्य हृदयं खादितुम् इच्छामि।
- चतुरः वानरः मकरं अकथयत् – मम हृदयं तु वृक्षस्य कोटरे एव निहितम्। अतः शीघ्रं तत्रैव नय। मूर्खः मकरः तं पुनस्तमेव वृक्षम् अनयत्। ततः वानरः वृक्षम् आरुह्य मुक्तः अभवत्।
- दधीचिः देवान् उवाच – यो नरः शरीरं क्षणभङ्गुरं मत्वा अपि सनातनस्य धर्मस्य पालनं न करोति, स सर्वदा निन्दनीयः भवति। अतः देवकार्याय शरीरं मुञ्चतो लेशतोऽपि व्यथा न भविष्यति।
- दधीचेः देहस्य अस्थिभिः विश्वकर्मा वज्रस्य निर्माणम् अकरोत्। तेन वज्रेण देवराजः इन्द्रः वृत्रासुरस्य वधं चकार। एवं वृत्रासुरस्य वधः संभवः अभवत्।
खण्ड – द:
- जिन दो व्यक्तियों के बीच विश्वास होता है, उन्हीं के बीच सच्ची मित्रता होती है। जिसमें विश्वास नहीं है, उसमें मित्रता कहाँ संभव है?