त्रैमासिक आकलन प्रश्न पत्र व मॉडल उत्तर कक्षा 7 संस्कृत

📝 वस्तुनिष्ठ प्रश्न (प्रश्न 1–6)

प्रश्न 1. ‘वन्दे मातरम्’ इति गीतस्य रचयिता कः? (2 अंक)
उत्तर: (ब) बङ्किमचन्द्रः चट्टोपाध्यायः

प्रश्न 2. ‘वन्दे मातरम्’ इति गीतं कस्मिन् ग्रन्थे अस्ति? (2 अंक)
उत्तर: (ब) आनन्दमठः

प्रश्न 3. ‘भारतमातुः’ मस्तके मुकुटरूपेण कः शोभते? (2 अंक)
उत्तर: (स) हिमालयः

प्रश्न 4. सुभाषितानि इत्यनेन कः अभिप्रायः? (2 अंक)
उत्तर: (ब) सुवचनानि

प्रश्न 5. ‘विद्या’ इत्यस्य शब्दस्य कः अर्थः? (2 अंक)
उत्तर: (ब) ज्ञानम्

प्रश्न 6. ‘मित्राय नमः’ इत्यत्र का विभक्तिः प्रयुक्ता? (2 अंक)
उत्तर: (द) चतुर्थी

📝 प्रश्न 7 — सही जोड़ी बनाइए (4 अंक)

📝 प्रश्न 8 — ‘जननी जन्मभूमिश्च स्वर्गादपि गरीयसी’ इत्यस्य कः भावः? (4 अंक)

उत्तर:
अस्य श्लोकस्य भावार्थः अस्ति यत् — माता (जननी) तथा जन्मभूमिः (मातृभूमिः) — एते द्वे स्वर्गात् अपि अधिकं श्रेष्ठे स्तः। स्वर्गः अपि मातुः तथा जन्मभूमेः समीपे तुच्छः अस्ति। अतः अस्माभिः स्वमातरं स्वदेशं च सर्वदा पूजनीयौ माननीयौ च कर्तव्यौ।

📝 प्रश्न 9 — ‘सुभाषितानि पठनेन कः लाभः भवति?’ (4 अंक)

उत्तर:
सुभाषितानि पठनेन बहवः लाभाः भवन्ति —

1. नैतिकमूल्यानां विकासः भवति।
2. सामाजिकविकासः भवति।
3. अस्माभिः किं कर्तव्यं किं न कर्तव्यम् इति बोधः भवति।
4. जीवनस्य मार्गदर्शनं प्राप्यते।
5. संस्कृतभाषायाः ज्ञानं वर्धते।

📝 प्रश्न 10 — ‘मित्राय नमः’ इत्यत्र ‘नमः’ शब्दस्य योगे का विभक्तिः भवति? (4 अंक)

उत्तर:
‘नमः’ शब्दस्य योगे चतुर्थी विभक्तिः भवति।
यथा — मित्राय नमः, भास्कराय नमः, गुरवे नमः।

📝 प्रश्न 11 — ‘सूर्यनमस्कारः’ कति आसनानां समाहारः अस्ति? (4 अंक)

उत्तर:
सूर्यनमस्कारः द्वादशानाम् (12) आसनानां समाहारः अस्ति।
तेषां नामानि — मित्राय नमः, रवये नमः, सूर्याय नमः, भानवे नमः, खगाय नमः, पूष्णे नमः, हिरण्यगर्भाय नमः, मरीचये नमः, आदित्याय नमः, सवित्रे नमः, अर्काय नमः, भास्कराय नमः।

📝 प्रश्न 12 — रिक्त स्थानानि पूरयत (6 अंक)

(1) वयं बालकाः भारतभक्ताः स्मः।
(2) विद्या धनस्य रूपम् अधिकम्।
(3) आलस्यं हि मनुष्याणां शरीरस्थो महान् रिपुः।

📝 प्रश्न 13 — पाठ्यपुस्तकात् कोऽपि द्वौ संस्कृतश्लोकौ लिखत (6 अंक)

श्लोक 1:

वस्त्रेण वपुषा वाचा विद्यया विनयेन च।
वकारैः पञ्चभिर्युक्तो नरो भवति पूजितः॥

श्लोक 2:

जलबिन्दुनिपातेन क्रमशः पूर्यते घटः।
स हेतुः सर्वविद्यानां धर्मस्य च धनस्य च॥

📝 प्रश्न 14 — सूर्यनमस्कारस्य लाभाः संस्कृतेन लिखत (6 अंक)

उत्तर:
सूर्यनमस्कारस्य अनेके लाभाः सन्ति —

1. शरीरं स्वस्थं भवति।
2. मनः प्रसन्नं भवति।
3. आयुः वर्धते।
4. प्रज्ञा (बुद्धिः) वर्धते।
5. बलं वीर्यं च वर्धते।
6. तेजः (चमक) वर्धते।

📝 प्रश्न 15 — निम्नशब्दानां संस्कृतवाक्येषु प्रयोगः (10 अंक)

📝 प्रश्न 16 — श्लोकयोः कस्यचित् एकस्य हिन्दी अर्थः (10 अंक)

विकल्प (1):

नैनं छिन्दन्ति शस्त्राणि, नैनं दहति पावकः।
न चैनं क्लेदयन्त्यापो, न शोषयति मारुतः॥

हिन्दी अर्थ:
इस आत्मा को शस्त्र नहीं काट सकते, इसको अग्नि नहीं जला सकती, इसको जल नहीं भिगो सकता और वायु इसे सुखा नहीं सकती। (अर्थात् आत्मा नित्य, अविनाशी और अमर है।)

विकल्प (2):

यदा यदा हि धर्मस्य ग्लानिर्भवति भारत।
अभ्युत्थानमधर्मस्य तदात्मानं सृजाम्यहम्॥

हिन्दी अर्थ:
हे भारत (अर्जुन)! जब-जब धर्म की हानि होती है और अधर्म का उत्थान होता है, तब-तब मैं स्वयं को प्रकट करता हूँ (अवतार लेता हूँ)।

📝 प्रश्न 17 — संस्कृत में अनुवाद (10 अंक)