Class 6 Sanskrit

अहं प्रातः उत्तिष्ठामि कक्षा 6 संस्कृत

अहं प्रातः उत्तिष्ठामि (मैं सुबह उठता/उठती हूँ) पाठ योजना

⏳ कालखंड 1 (प्रथम अवधि – 35-40 मिनट)

Click Here

दिनांक: _________


1. शिक्षण-उद्देश्य (Learning Objectives)

इस कालखंड के अंत तक छात्र—

  • उत्तम पुरुष-एकवचन (अहम्) में क्रियापदों — उत्तिष्ठामि, करोमि, पिबामि, गच्छामि — का अर्थ और प्रयोग समझ सकेंगे।
  • अपनी दिनचर्या (Daily Routine) के कुछ कार्यों को संस्कृत में बोल सकेंगे।
  • ‘अहम्’ के साथ ‘आम्’ प्रत्यय वाले क्रियापद (लट् लकार — उत्तम पुरुष एकवचन) का निर्माण समझेंगे।
  • सन्दीप और खुशी के संवाद के माध्यम से दिनचर्या का आरंभिक परिचय प्राप्त करेंगे।

2. शिक्षण-सामग्री (Teaching Aids)

  • पाठ्यपुस्तक (पृष्ठ 59-60)
  • दिनचर्या-चित्र-कार्ड्स (उठना, पानी पीना, योग, पढ़ना, विद्यालय जाना)
  • क्रियापद-चार्ट (उत्तम पुरुष एकवचन)
  • बोर्ड/स्मार्टबोर्ड
  • दिनचर्या की चार्ट (सचित्र)

3. पूर्व-ज्ञान (Prerequisite Knowledge)

  • छात्रों ने पाठ 3 में ‘अहम्’ के साथ ‘अस्मि’ (हूँ) का प्रयोग सीखा है।
  • उन्हें ‘अहम्’ = ‘मैं’ का ज्ञान है।
  • उन्होंने पिछली कक्षाओं में दिनचर्या (जैसे — सुबह उठना, दाँत साफ करना) के बारे में पढ़ा है।

4. शिक्षण-प्रक्रिया (Teaching Procedure) – चरणबद्ध

चरण 1: प्रस्तावना (प्रेरक प्रश्न) – (5 मिनट)

शिक्षक क्रिया:

कक्षा में प्रवेश करते ही विद्यार्थियों से पूछें—

  • “आप सुबह सबसे पहले क्या करते हैं?”
  • “क्या आप संस्कृत में बता सकते हैं — ‘मैं उठता हूँ’?”
  • “आज हम अपनी दिनचर्या (Daily Routine) संस्कृत में कहना सीखेंगे।”

छात्र प्रतिक्रिया: छात्र अपनी दिनचर्या के कार्यों को हिंदी में बताएँगे।

उद्देश्य: दिनचर्या के विषय में रुचि उत्पन्न करना।


चरण 2: प्रस्तुतीकरण – दिनचर्या एवं उत्तम पुरुष एकवचन (15 मिनट)

शिक्षक क्रिया:

(क) पाठ्यपुस्तक का आरंभिक संवाद (पृष्ठ 59) पढ़ें:

  • “नमो नमः। मम नाम सन्दीपः। अहं मम दिनचर्यां वदामि।”
  • “नमो नमः। मम नाम खुशी। अहम् अपि मम दिनचर्यां वदामि।”

अर्थ: “नमस्कार। मेरा नाम संदीप है। मैं अपनी दिनचर्या बताता हूँ। … मेरा नाम खुशी है। मैं भी अपनी दिनचर्या बताती/ता हूँ।”

(ख) प्रमुख क्रियापद (उत्तम पुरुष एकवचन) — बोर्ड पर:

क्रियापद (संस्कृत)हिंदी अर्थधातु (मूल)
उत्तिष्ठामिमैं उठता/ती हूँउत् + स्था (स्था धातु)
करोमिमैं करता/ती हूँकृ (करोति)
पिबामिमैं पीता/ती हूँपा (पिबति)
गच्छामिमैं जाता/ती हूँगम् (गच्छति)
वदामिमैं बोलता/ती/कहता हूँवद् (वदति)
नमामिमैं नमस्कार करता/ती हूँनम् (नमति)

(ग) दिनचर्या के प्रथम कार्य (पृष्ठ 59 — चित्रों के साथ):

  1. अहं प्रतिदिनं प्रातः पञ्चवादने (५:००) उत्तिष्ठामि।
    (मैं प्रतिदिन प्रातः 5:00 बजे उठता/ती हूँ।)
  2. प्रथमं भूमेः वन्दनं करोमि, मातापितरौ च नमामि।
    (पहले भूमि का वन्दन करता/ती हूँ, और माता-पिता को नमस्कार करता/ती हूँ।)
  3. ततः उषःपानं करोमि, कोष्णं जलं पिबामि।
    (तब उषःपान (सुबह का पानी) करता/ती हूँ, गुनगुना पानी पीता/ती हूँ।)
  4. अहं सपाद-पञ्चवादने (५:१५) शौचं करोमि, तदनन्तरं मुखप्रक्षालनं दन्तधावनं च करोमि।
    (मैं 5:15 पर शौच करता/ती हूँ, उसके बाद मुँह धोना और दाँत साफ करता/ती हूँ।)

चरण 3: श्रवण एवं अनुकरण – (5 मिनट)

शिक्षक क्रिया:

  • सभी वाक्यों को सही उच्चारण के साथ 2-3 बार पढ़ें:
    • “अहं प्रातः पञ्चवादने उत्तिष्ठामि।”
    • “अहं भूमेः वन्दनं करोमि।”
    • “अहं कोष्णं जलं पिबामि।”
  • छात्र प्रत्येक वाक्य को 2-3 बार दोहराएँ।
  • विशेष ध्यान दें: उत्तिष्ठामि (उत् + तिष्ठ + आमि), करोमि (कृ + ओ + मि) के उच्चारण पर।

चरण 4: निष्कर्ष एवं चर्चा (10 मिनट)

शिक्षक क्रिया:

निम्नलिखित प्रश्न पूछें—

  1. “अहं प्रातः किम् करोमि?” (उत्तिष्ठामि।)
  2. “‘उषःपानम्’ किम् अस्ति?” (गुनगुने पानी पीना।)
  3. “‘शौचम्’ किम् अस्ति?” (मल-मूत्र त्याग करना।)
  4. “‘मातापितरौ’ का अर्थ क्या है?” (माता और पिता — दोनों)
  5. “अहं कस्मिन् समये उत्तिष्ठामि?” (पञ्चवादने — 5:00 बजे)

5. प्रमुख शब्द-अर्थ (Key Vocabulary)

संस्कृत शब्दहिंदी अर्थवाक्य प्रयोग
उत्तिष्ठामिउठता/ती हूँअहं प्रातः उत्तिष्ठामि।
करोमिकरता/ती हूँअहं योगं करोमि।
पिबामिपीता/ती हूँअहं जलं पिबामि।
नमामिनमस्कार करता/ती हूँअहं मातरं नमामि।
गच्छामिजाता/ती हूँअहं विद्यालयं गच्छामि।
वदामिबोलता/ती/कहता हूँअहं दिनचर्यां वदामि।
प्रतिदिनम्प्रतिदिन (Every day)अहं प्रतिदिनं पठामि।

6. छात्र-अधिगम (Student Learning Outcomes)

इस कालखंड के अंत तक—

  • छात्र ‘उत्तिष्ठामि’, ‘करोमि’, ‘पिबामि’, ‘गच्छामि’ का अर्थ बता सकेंगे।
  • छात्र अपनी सुबह की दिनचर्या के 3-4 कार्य संस्कृत में बोल सकेंगे।
  • छात्र ‘अहम्’ के साथ ‘आम्’ प्रत्यय (लट् लकार — उत्तम एकवचन) को पहचानेंगे।
  • छात्र सन्दीप और खुशी के संवाद को समझेंगे।

7. सतत मूल्यांकन (Formative Assessment)

मौखिक प्रश्न:

  • “‘उत्तिष्ठामि’ का अर्थ क्या है?” (मैं उठता/ती हूँ।)
  • “‘करोमि’ का अर्थ क्या है?” (मैं करता/ती हूँ।)

बोर्ड पर लिखवाएँ:

  • “अहं प्रातः उत्तिष्ठामि।” — लिखवाएँ।
  • “अहं जलं पिबामि।” — लिखवाएँ।

रिक्त स्थान पूर्ति:

  • अहं मातापितरौ ______ (नमामि / नमति) — उत्तर: नमामि
  • अहं विद्यालयं ______ (गच्छति / गच्छामि) — उत्तर: गच्छामि

8. शिक्षक-टिप्पणी (Teacher’s Remark)

  • क्या छात्रों ने ‘उत्तम पुरुष एकवचन’ (‘आम्’ प्रत्यय) को समझा?
  • क्या वे ‘गच्छामि’, ‘पिबामि’, ‘करोमि’ का सही उच्चारण कर पा रहे हैं?
  • क्या उन्हें ‘मातापितरौ’ (द्विवचन) समझ आया?
  • अगली अवधि के लिए योजना: समय-निर्देश (वादनम्, सपाद, सार्ध, पादोन) और संख्या 1-12 सिखाना है।

⏳ कालखंड 2 (द्वितीय अवधि – 35-40 मिनट)

Click Here

दिनांक: _________


1. शिक्षण-उद्देश्य (Learning Objectives)

छात्र—

  • समय बताने के संस्कृत शब्दों को समझेंगे — वादनम्, सपाद, सार्ध, पादोन।
  • घड़ी/डायल देखकर संस्कृत में समय बोल सकेंगे।
  • संख्या 1-12 (एकम्, द्वे, त्रीणि, चत्वारि, पञ्च, षट्, सप्त, अष्ट, नव, दश, एकादश, द्वादश) को पढ़ और लिख सकेंगे।
  • समय और क्रियापद को जोड़कर वाक्य बना सकेंगे (जैसे — अहं षड्वादने उत्तिष्ठामि)।

2. पाठ्य-सामग्री (Teaching Aids)

  • पाठ्यपुस्तक (पृष्ठ 61 — समय-तालिका)
  • एक बड़ी घड़ी (डायल) / मॉडल घड़ी
  • फ्लैश कार्ड्स (संख्या 1-12)
  • समय-चार्ट (सपाद, सार्ध, पादोन)
  • बोर्ड/स्मार्टबोर्ड

3. पूर्व-ज्ञान (Prerequisite Knowledge)

  • छात्रों को हिंदी/अंग्रेज़ी में समय बताने (जैसे — 5:00, 5:15, 5:30, 6:45) का सामान्य ज्ञान है।
  • उन्होंने पिछली अवधि में ‘वादने’ शब्द को ‘बजे’ के अर्थ में देखा है (पञ्चवादने — 5 बजे)।

4. शिक्षण-प्रक्रिया (Teaching Procedure)

चरण 1: पुनरावृत्ति एवं प्रस्तावना (5 मिनट)

शिक्षक क्रिया:

  • पिछली अवधि का पुनःस्मरण:
    “‘अहम्’ के साथ ‘उठना’ कैसे कहेंगे?” (उत्तिष्ठामि)
    “‘विद्यालय जाना’ कैसे कहेंगे?” (गच्छामि)
  • अब प्रश्न करें:
    “आप घड़ी में समय कैसे देखते हैं?”
    “क्या आप जानते हैं कि ‘5:15’ को संस्कृत में क्या कहते हैं? — ‘सपाद-पञ्चवादनम्’।”
    “‘5:30’ को — ‘सार्ध-पञ्चवादनम्’।”
    “‘6:45’ को — ‘पादोन-सप्तवादनम्’।”
  • उद्देश्य: समय-निर्देश में रुचि उत्पन्न करना।

चरण 2: प्रस्तुतीकरण – समय-निर्देश एवं संख्या 1-12 (15 मिनट)

शिक्षक क्रिया:

(क) संख्या 1-12 (बोर्ड पर — उच्चारण सहित):

संख्या (अंक)संस्कृत (पुल्लिङ्ग)संस्कृत (नपुंसकलिङ्ग)हिंदी
1एकःएकम्एक
2द्वौद्वेदो
3त्रयःत्रीणितीन
4चत्वारःचत्वारिचार
5पञ्चपञ्चपाँच
6षट्षट्छः
7सप्तसप्तसात
8अष्टअष्टआठ
9नवनवनौ
10दशदशदस
11एकादशएकादशग्यारह
12द्वादशद्वादशबारह

(ख) समय-निर्देश के सूत्र (बोर्ड पर):

संस्कृत शब्दहिंदी अर्थउदाहरण
वादनम्बजे (O’clock)पञ्चवादनम् = 5:00 बजे
सपादसवा (Quarter past)सपाद-पञ्चवादनम् = 5:15
सार्धसाढ़े (Half past)सार्ध-पञ्चवादनम् = 5:30
पादोनपौने (Quarter to)पादोन-षड्वादनम् = 5:45

(ग) समय-तालिका (पाठ्यपुस्तक — पृष्ठ 61):

समय (अंक)संस्कृत (शब्दों में)
5:00पञ्चवादनम्
5:15सपाद-पञ्चवादनम्
5:30सार्ध-पञ्चवादनम्
5:45पादोन-षड्वादनम्
6:00षड्वादनम्
6:30सार्ध-षड्वादनम्
6:45पादोन-सप्तवादनम्
7:00सप्तवादनम्
7:30सार्ध-सप्तवादनम्
8:00अष्टवादनम्

(घ) महत्वपूर्ण नियम:

  • सपाद = सवा (15 मिनट) → अगले घंटे के साथ (जैसे — 5:15 = सपाद-पञ्च)
  • सार्ध = साढ़े (30 मिनट) → अगले घंटे के साथ (जैसे — 5:30 = सार्ध-पञ्च)
  • पादोन = पौने (45 मिनट) → अगले घंटे के साथ (जैसे — 5:45 = पादोन-षट्) — विशेष ध्यान दें!
    • पादोन-षड्वादनम् = 5:45 (6 बजने में पौने = 15 मिनट कम)

चरण 3: घड़ी-अभ्यास (गतिविधि) – (8 मिनट)

शिक्षक क्रिया:

  • बड़ी घड़ी (डायल) पर समय दिखाएँ:
    • घड़ी पर 5:00 दिखाएँ → छात्र कहें: “पञ्चवादनम्”
    • 5:15 दिखाएँ → “सपाद-पञ्चवादनम्”
    • 5:30 दिखाएँ → “सार्ध-पञ्चवादनम्”
    • 5:45 दिखाएँ → “पादोन-षड्वादनम्”
  • छात्रों को बारी-बारी से बुलाएँ और घड़ी पर कोई समय दिखाने/बताने को कहें।

चरण 4: निष्कर्ष एवं चर्चा (7 मिनट)

शिक्षक क्रिया:

प्रश्न पूछें—

  1. “‘पञ्चवादनम्’ कितने बजे को कहते हैं?” (5:00)
  2. “‘सपाद-पञ्चवादनम्’ कितने बजे को कहते हैं?” (5:15)
  3. “‘सार्ध-पञ्चवादनम्’ कितने बजे को कहते हैं?” (5:30)
  4. “‘पादोन-षड्वादनम्’ कितने बजे को कहते हैं?” (5:45 — ध्यान दें, 6 बजने में पौने = 5:45)
  5. “7:15 को संस्कृत में क्या कहेंगे?” (सपाद-सप्तवादनम्)

5. प्रमुख शब्द-अर्थ (Key Vocabulary)

संस्कृत शब्दहिंदी अर्थवाक्य प्रयोग
वादनम्बजे (O’clock)अहं षड्वादने उत्तिष्ठामि।
सपादसवा (Quarter past)अहं सपाद-षड्वादने पठामि।
सार्धसाढ़े (Half past)अहं सार्ध-सप्तवादने भोजनं करोमि।
पादोनपौने (Quarter to)अहं पादोन-सप्तवादने स्नानं करोमि।
अंकःअंक (Number)एकादश अंकः अस्ति।

6. छात्र-अधिगम (Student Learning Outcomes)

इस कालखंड के अंत तक—

  • छात्र ‘वादनम्’, ‘सपाद’, ‘सार्ध’, ‘पादोन’ शब्दों का अर्थ बता सकेंगे।
  • छात्र संख्या 1-12 को संस्कृत में पढ़ सकेंगे।
  • छात्र घड़ी देखकर संस्कृत में समय बोल सकेंगे।
  • छात्र ‘पादोन’ (पौने) में अगले घंटे का प्रयोग होता है — यह नियम समझेंगे।

7. सतत मूल्यांकन (Formative Assessment)

मौखिक प्रश्न:

  • “‘सार्ध’ का अर्थ क्या है?” (साढ़े)
  • “‘पादोन-अष्टवादनम्’ कितने बजे को कहते हैं?” (7:45 — 8 बजने में पौने)
  • “‘एकादश’ किस संख्या को कहते हैं?” (ग्यारह)

लिखित कार्य:

  • 6:30 को संस्कृत में लिखें — उत्तर: सार्ध-षड्वादनम्
  • 9:45 को संस्कृत में लिखें — उत्तर: पादोन-दशवादनम्

रिक्त स्थान पूर्ति:

  • 7:15 = ______ (सपाद-सप्तवादनम् / पादोन-सप्तवादनम्) — उत्तर: सपाद-सप्तवादनम्
  • 8:45 = ______ (सार्ध-अष्टवादनम् / पादोन-नववादनम्) — उत्तर: पादोन-नववादनम्

8. शिक्षक-टिप्पणी (Teacher’s Remark)

  • क्या छात्रों ने ‘पादोन’ (पौने — अगले घंटे में) का नियम समझ लिया?
  • क्या वे संख्या 1-12 को संस्कृत में सही से बोल पा रहे हैं?
  • क्या घड़ी अभ्यास में सभी छात्रों ने भाग लिया?
  • अगली अवधि के लिए योजना: पूरी दिनचर्या (सन्दीप/खुशी के अनुसार) का क्रमबद्ध वाचन एवं लेखन कराना है।

⏳ कालखंड 3 (तृतीय अवधि – 35-40 मिनट)

Click Here

दिनांक: _________


1. शिक्षण-उद्देश्य (Learning Objectives)

छात्र—

  • सन्दीप/खुशी की पूरी दिनचर्या (प्रातः 5:00 से 8:00 तक) को क्रमबद्ध रूप से पढ़ेंगे और समझेंगे।
  • दिनचर्या के कार्यों को समय के साथ जोड़कर वाक्य बनाएँगे।
  • नए क्रियापद — स्नानं करोमि, स्वाध्यायं करोमि, प्रार्थनां करोमि, परिसरं स्वच्छं करोमि — सीखेंगे।
  • अपनी दिनचर्या के 5-7 वाक्य लिख सकेंगे।

2. पाठ्य-सामग्री (Teaching Aids)

  • पाठ्यपुस्तक (पृष्ठ 59-60 — दिनचर्या के चित्र)
  • दिनचर्या का फ्लो-चार्ट (क्रमबद्ध)
  • क्रियापद-चार्ट (नए क्रियापद)
  • बोर्ड/स्मार्टबोर्ड

3. पूर्व-ज्ञान (Prerequisite Knowledge)

  • छात्रों ने समय-निर्देश (वादनम्, सपाद, सार्ध, पादोन) सीख लिए हैं (पिछली अवधि)।
  • उन्होंने 5:00, 5:15, 5:30, 6:00 आदि पर होने वाले कार्यों को आंशिक रूप से देखा है (कालखंड 1)।

4. शिक्षण-प्रक्रिया (Teaching Procedure)

चरण 1: पुनरावृत्ति एवं प्रस्तावना (5 मिनट)

शिक्षक क्रिया:

  • पिछली अवधि का पुनःस्मरण:
    “‘सपाद’ का अर्थ क्या है? (सवा) ‘पादोन’ का? (पौने)”
    “5:30 को संस्कृत में क्या कहेंगे?” (सार्ध-पञ्चवादनम्)
  • अब प्रश्न करें:
    “संदीप प्रातः 5:00 बजे क्या करता है?” (उत्तिष्ठति — उठता है — लेकिन ‘अहम्’ रूप में — उत्तिष्ठामि)
    “संदीप 6:00 बजे क्या करता है?” (स्वाध्यायम् — पढ़ाई)
  • उद्देश्य: दिनचर्या को क्रमबद्ध रूप से देखने की रुचि उत्पन्न करना।

चरण 2: प्रस्तुतीकरण – पूर्ण दिनचर्या (15 मिनट)

शिक्षक क्रिया:

(क) संदीप/खुशी की दिनचर्या — क्रमबद्ध (बोर्ड पर तालिका — चित्रों के साथ):

क्र.सं.समयकार्य (संस्कृत)हिंदी अर्थ
15:00उत्तिष्ठामिउठता/ती हूँ
25:00भूमेः वन्दनं करोमि, मातापितरौ नमामिभूमि वन्दन, माता-पिता को नमस्कार
35:00उषःपानं करोमि, कोष्णं जलं पिबामिगुनगुना पानी पीता/ती हूँ
45:15शौचं करोमि, मुखप्रक्षालनम्, दन्तधावनम्शौच, मुँह-दाँत साफ
55:30सूर्य-नमस्कारं योगासनं च करोमिसूर्यनमस्कार व योग
66:00स्वाध्यायं करोमिस्वाध्याय (पढ़ाई)
76:30परिसरं स्वच्छं करोमिअपने आस-पास सफाई
86:45स्नानं करोमिस्नान
96:45मातुः पितुः च चरणवन्दनं करोमिमाता-पिता के चरण छूता/ती हूँ
107:00प्रार्थनां करोमि, गीतापाठं करोमिप्रार्थना व गीता पाठ
117:30प्रातराशं करोमिनाश्ता
128:00विद्यालयं गच्छामिविद्यालय जाता/ती हूँ

(ख) नए क्रियापद (बोर्ड पर):

क्रियापदहिंदी अर्थधातु
स्नानं करोमिस्नान करता/ती हूँस्नान् + कृ
स्वाध्यायं करोमिस्वाध्याय/पढ़ाई करता/ती हूँस्व + अध्याय + कृ
प्रार्थनां करोमिप्रार्थना करता/ती हूँप्रार्थना + कृ
परिसरं स्वच्छं करोमिसफाई करता/ती हूँपरिसर + स्वच्छ + कृ
चरणवन्दनं करोमिचरण छूता/ती हूँचरण + वन्दन + कृ

चरण 3: सस्वर वाचन (5 मिनट)

शिक्षक क्रिया:

  • पाठ्यपुस्तक (पृष्ठ 59-60) के पाठ को पहले स्वयं पढ़ें, फिर छात्रों से दोहराएँ।
  • प्रत्येक वाक्य को समय सहित पढ़ें:
    • “अहं प्रतिदिनं प्रातः पञ्चवादने उत्तिष्ठामि।”
    • “प्रथमं भूमेः वन्दनं करोमि, मातापितरौ च नमामि।”
    • “ततः उषःपानं करोमि, कोष्णं जलं पिबामि।”
    • … इसी प्रकार सभी वाक्यों का अभ्यास।
  • छात्र प्रत्येक वाक्य को 2 बार दोहराएँ।

चरण 4: निष्कर्ष एवं चर्चा (10 मिनट)

शिक्षक क्रिया:

प्रश्न पूछें—

  1. “सन्दीपः कस्मिन् समये उत्तिष्ठति?” (प्रातः पञ्चवादने)
  2. “सन्दीपः कीदृशं जलं पिबति?” (कोष्णम् — गुनगुना)
  3. “सन्दीपः कस्मिन् समये योगं करोति?” (सार्ध-पञ्चवादने)
  4. “सन्दीपः कुत्र गच्छति?” (विद्यालयम्)
  5. “सन्दीपः कदा प्रार्थनां करोति?” (सप्तवादने — 7:00)

5. प्रमुख शब्द-अर्थ (Key Vocabulary)

संस्कृत शब्दहिंदी अर्थवाक्य प्रयोग
स्वाध्यायःस्वाध्याय (Self-study)अहं स्वाध्यायं करोमि।
प्रार्थनाप्रार्थना (Prayer)अहं प्रार्थनां करोमि।
स्नानम्स्नान (Bath)अहं स्नानं करोमि।
प्रातराशःनाश्ता (Breakfast)अहं प्रातराशं करोमि।
परिसरःपरिसर (Premises)अहं परिसरं स्वच्छं करोमि।
चरणवन्दनम्चरण स्पर्श (Touching feet)अहं मातुः चरणवन्दनं करोमि।

6. छात्र-अधिगम (Student Learning Outcomes)

इस कालखंड के अंत तक—

  • छात्र संदीप/खुशी की पूरी दिनचर्या (5:00-8:00) को क्रम से बता सकेंगे।
  • छात्र नए क्रियापदों (स्नानं करोमि, स्वाध्यायं करोमि, प्रार्थनां करोमि) का प्रयोग कर सकेंगे।
  • छात्र समय और कार्य को जोड़कर वाक्य बना सकेंगे।
  • छात्र अपनी दिनचर्या के 5-7 वाक्य लिख सकेंगे।

7. सतत मूल्यांकन (Formative Assessment)

मौखिक प्रश्न:

  • “सन्दीपः कस्मिन् समये स्वाध्यायं करोति?” (षड्वादने — 6:00)
  • “सन्दीपः कस्मिन् समये स्नानं करोति?” (पादोन-सप्तवादने — 6:45)

लिखित कार्य:

  • सन्दीप की दिनचर्या में से 5 वाक्य लिखने को कहें।
  • “अहं 6:30 ______ करोमि।” — रिक्त स्थान भरें (स्वच्छं / स्वाध्यायं — उत्तर: परिसरं स्वच्छं)

रिक्त स्थान पूर्ति:

  • अहं प्रातः 7:00 ______ करोमि। (प्रार्थनाम् / स्नानम्) — उत्तर: प्रार्थनाम्
  • अहं 8:00 विद्यालयं ______ (गच्छामि / गच्छति) — उत्तर: गच्छामि

8. शिक्षक-टिप्पणी (Teacher’s Remark)

  • क्या छात्रों ने दिनचर्या को क्रमबद्ध रूप से समझ लिया?
  • क्या वे समय और कार्य का सही मेल कर पा रहे हैं?
  • क्या ‘स्वाध्यायं करोमि’, ‘प्रार्थनां करोमि’ का प्रयोग स्पष्ट हो पाया?
  • अगली अवधि के लिए योजना: शिष्टाचार (सद्गुण), भारतीय-ज्ञान-परम्परा (घटीयन्त्र), प्रातः स्मरण श्लोक सिखाना है।

⏳ कालखंड 4 (चौथी अवधि – 35-40 मिनट)

Click Here

दिनांक: _________


1. शिक्षण-उद्देश्य (Learning Objectives)

छात्र—

  • शिष्टाचार (सद्गुण) — गुरुवन्दनम्, वृद्धसेवा, अतिथिसत्कार, प्राणिषु दया, सत्यकथनम् आदि — को पहचानेंगे और उनका महत्व समझेंगे।
  • भारतीय-ज्ञान-परम्परा — प्राचीन भारतीय समय-मापन यंत्र (घटीयन्त्र, जन्तर-मन्तर, कोणार्क सूर्यमन्दिर) — से परिचित होंगे।
  • ‘प्रातः स्मरणम्’ और ‘भूमिवन्दना’ श्लोकों को पढ़ेंगे और उनका अर्थ समझेंगे।
  • सद्गुणों और संस्कारों को अपने जीवन से जोड़ेंगे।

2. पाठ्य-सामग्री (Teaching Aids)

  • पाठ्यपुस्तक (पृष्ठ 63 — शिष्टाचार पद, योग्यताविस्तर)
  • भारत का मानचित्र (कोणार्क, जयपुर, दिल्ली दिखाने हेतु)
  • जन्तर-मन्तर, सूर्यमन्दिर के चित्र
  • श्लोक-चार्ट — ‘काराघे वसते लक्ष्मीः’, ‘समुद्रवसने देवि’
  • बोर्ड/स्मार्टबोर्ड

3. पूर्व-ज्ञान (Prerequisite Knowledge)

  • छात्रों ने दिनचर्या और शिष्टाचार (जैसे — माता-पिता को नमस्कार) का आंशिक ज्ञान पिछली अवधियों में प्राप्त किया है।
  • उन्हें समय (घड़ी) का सामान्य ज्ञान है।

4. शिक्षण-प्रक्रिया (Teaching Procedure)

चरण 1: पुनरावृत्ति एवं प्रस्तावना (5 मिनट)

शिक्षक क्रिया:

  • पिछली अवधि का पुनःस्मरण:
    “सन्दीपः सुबह किन-किन कार्यों को करता है?” (उठना, योग, पढ़ाई, स्नान, प्रार्थना, विद्यालय)
  • अब प्रश्न करें:
    “क्या आप जानते हैं कि संस्कृत में अच्छी आदतों (गुणों) को क्या कहते हैं? — शिष्टाचारः।”
    “प्राचीन भारत में लोग बिना घड़ी के समय कैसे देखते थे?” — (सूर्य, पानी की घड़ी, जन्तर-मन्तर)
  • उद्देश्य: शिष्टाचार और प्राचीन भारतीय विज्ञान में रुचि उत्पन्न करना।

चरण 2: प्रस्तुतीकरण – शिष्टाचार एवं सद्गुण (10 मिनट)

शिक्षक क्रिया:

(क) शिष्टाचार के सद्गुण (पाठ्यपुस्तक — पृष्ठ 63 — पट्टिका से):

सद्गुण (संस्कृत)हिंदी अर्थ
गुरुवन्दनम्गुरुजनों को नमस्कार
वृद्धसेवाबुजुर्गों की सेवा
अतिथिसत्कारःअतिथि का सम्मान
मातृप्रेममाता के प्रति प्रेम
पितृभक्तिःपिता के प्रति भक्ति
ज्येष्ठेषु आदरःबड़ों का आदर
कनिष्ठेषु प्रीतिःछोटों के प्रति प्रेम
प्राणिषु दयासभी प्राणियों पर दया
सत्यकथनम्सच बोलना
परोपकारःदूसरों की सहायता
प्रकृतिरक्षणम्प्रकृति की रक्षा

(ख) चर्चा:

  • “आप इनमें से कौन-से गुण अपने जीवन में अपनाते हैं?”
  • “किसी एक गुण का उदाहरण दें।” (जैसे — प्रातः माता-पिता को प्रणाम करना = गुरुवन्दनम्/मातृप्रेम)

चरण 3: भारतीय-ज्ञान-परम्परा – समय मापन (10 मिनट)

शिक्षक क्रिया:

(क) प्राचीन भारतीय समय-यंत्र (चित्रों के साथ):

  1. सूर्यमन्दिर – कोणार्क (ओडिशा):
    • विशाल रथ के आकार का मन्दिर।
    • इसके पहिये (चक्र) सूर्य की गति के अनुसार समय बताते थे।
    • संस्कृत शब्द: ‘कोणार्कः’ (कोण + अर्क = सूर्य)
  2. जन्तर-मन्तर – जयपुर (राजस्थान):
    • महाराजा जयसिंह द्वितीय द्वारा निर्मित।
    • विशाल पत्थर की घड़ियाँ (Yantras) — घटिकायन्त्रम् (Water clock) और सूर्यघटी (Sundial)।
  3. जन्तर-मन्तर – दिल्ली:
    • मिश्रयन्त्रम् — विभिन्न प्रकार के समय-मापन यंत्रों का समूह।

(ख) ‘घटी’ की अवधारणा:

  • 1 घटी = 24 मिनट (प्राचीन भारतीय समय-मापन)

(ग) सारांश: प्राचीन भारतीय वैज्ञानिकों ने बिना बिजली/बैटरी के अत्यंत सटीक समय-मापन यंत्र बनाए — यह भारतीय विज्ञान की महानता है।


चरण 4: प्रातः स्मरणम् एवं भूमिवन्दना (8 मिनट)

शिक्षक क्रिया:

(क) प्रातः स्मरणम् श्लोक (पृष्ठ 63):

काराघे वसते लक्ष्मीः कर्मध्ये सरस्वती।
कर्मल्ले तु गोविन्दः प्रभाते करदर्शनम्।।

भावार्थ: “हाथ की हथेली में लक्ष्मी (धन) निवास करती है, कर्म (कार्य) में सरस्वती (विद्या) निवास करती है, कर्मल्ले? (या कर्मले?) में गोविन्द (भगवान) निवास करते हैं — प्रातः अपने हाथों को देखो (करदर्शनम्)।”

(नोट: श्लोक का अर्थ विद्वानों/पुस्तक के अनुसार लें — मुख्य बात यह है कि प्रातः शुभ कार्यों की प्रेरणा मिलती है।)

(ख) भूमिवन्दना श्लोक:

समुद्रवसने देवि, पर्वतस्तनमण्डले।
विष्णुपत्नि नमस्तुभ्यं, पादस्पर्शं क्षमस्व मे।।

भावार्थ: “हे देवी (भूमि)! जो समुद्र को वस्त्र के रूप में धारण करती हो, जिसके स्तन पर्वत हैं, हे विष्णु-पत्नी (पृथ्वी)! आपको नमस्कार है। मेरे पैरों के स्पर्श को क्षमा करें।” (प्रातः भूमि पर पैर रखने से पहले यह श्लोक कहा जाता है।)

(ग) स्मरण: छात्रों को इन श्लोकों को 3-4 बार दोहराने को कहें और घर पर स्मरण करने के लिए कहें।


चरण 5: निष्कर्ष एवं चर्चा (5 मिनट)

शिक्षक क्रिया:

प्रश्न पूछें—

  1. “गुरुवन्दनम् का अर्थ क्या है?” (गुरुजनों को नमस्कार)
  2. “प्राणिषु दया का क्या अर्थ है?” (सभी प्राणियों पर दया)
  3. “कोणार्क किस राज्य में है?” (ओडिशा)
  4. “प्रातः करदर्शनम् क्यों करते हैं?” (शुभ कार्यों के लिए प्रेरणा)

5. प्रमुख शब्द-अर्थ (Key Vocabulary)

संस्कृत शब्दहिंदी अर्थवाक्य प्रयोग
शिष्टाचारःशिष्टाचार (Good manners)शिष्टाचारः मनुष्यस्य भूषणम्।
सद्गुणःसद्गुण (Virtue)सद्गुणाः जीवनं सुन्दरं कुर्वन्ति।
घटिकायन्त्रम्घड़ी/समय-यंत्रघटिकायन्त्रं जयपुरे अस्ति।
सूर्यघटीधूप-घड़ी (Sundial)सूर्यघट्या समयं पश्यामः।
प्रातःस्मरणम्प्रातः का स्मरणप्रातःस्मरणं शुभम्।
भूमिवन्दनाभूमि को नमस्कारभूमिवन्दनां करोमि।

6. छात्र-अधिगम (Student Learning Outcomes)

इस कालखंड के अंत तक—

  • छात्र शिष्टाचार के 5-7 सद्गुणों के नाम बता सकेंगे।
  • छात्र कोणार्क सूर्यमन्दिर और जन्तर-मन्तर के बारे में जानेंगे।
  • छात्र ‘प्रातः स्मरणम्’ और ‘भूमिवन्दना’ श्लोकों को पढ़ सकेंगे और उनका अर्थ समझेंगे।
  • छात्र प्राचीन भारतीय विज्ञान के प्रति गर्व अनुभव करेंगे।

7. सतत मूल्यांकन (Formative Assessment)

मौखिक प्रश्न:

  • “अतिथिसत्कारः का अर्थ क्या है?” (अतिथि का सम्मान)
  • “सत्यकथनम् का अर्थ क्या है?” (सच बोलना)
  • “कोणार्क-क्षेत्रे किं प्रसिद्धम्?” (सूर्यमन्दिरम्)

लिखित कार्य:

  • शिष्टाचार-सूची में से 5 सद्गुण लिखने को कहें (गुरुवन्दनम्, वृद्धसेवा, सत्यकथनम्, प्राणिषु दया, परोपकारः)।
  • “जन्तर-मन्तर” किस राज्य में है? लिखें (जयपुरम् — राजस्थान)

रिक्त स्थान पूर्ति:

  • ______ इत्यस्य अर्थः ‘सभी प्राणियों पर दया’। (प्राणिषु दया / अतिथिसत्कारः) — उत्तर: प्राणिषु दया
  • ‘समुद्रवसने देवि’ — इत्यस्मिन् श्लोके ‘देवि’ कम् आह्वयति? (भूमिम् / गङ्गाम्) — उत्तर: भूमिम्

8. शिक्षक-टिप्पणी (Teacher’s Remark)

  • क्या छात्रों ने शिष्टाचार के गुणों को अपने जीवन से जोड़ा?
  • क्या उन्होंने प्राचीन भारतीय समय-यंत्रों के बारे में जानकर रुचि दिखाई?
  • क्या श्लोकों का अर्थ समझ आया?
  • अगली अवधि के लिए योजना: पाठ्यपुस्तक के अभ्यास, परियोजना-कार्य (घड़ी, दिनचर्या, श्लोक-संग्रह) और सारांश कराना है।

⏳ कालखंड 5 (पाँचवीं अवधि – 35-40 मिनट)

Click Here

दिनांक: _________


1. शिक्षण-उद्देश्य (Learning Objectives)

छात्र—

  • पाठ्यपुस्तक (पृष्ठ 63-65) के सभी अभ्यासों को पूरा करेंगे।
  • ‘शिष्टाचार’ शब्दों का सही चयन करके वाक्य/सूची बनाएँगे।
  • समय को अंकों में और अक्षरों में (संस्कृत) लिख सकेंगे।
  • प्रश्न-निर्माण (कदा? — कब?) का अभ्यास करेंगे।
  • परियोजना-कार्य — घड़ी बनाना, दिनचर्या लिखना, श्लोक-संग्रह — करेंगे।

2. पाठ्य-सामग्री (Teaching Aids)

  • पाठ्यपुस्तक (पृष्ठ 63-65)
  • अभ्यास-पत्रिका (Worksheets)
  • A3 शीट/चार्ट पेपर (परियोजना-कार्य हेतु)
  • रंगीन पेन/मार्कर
  • बोर्ड/स्मार्टबोर्ड

3. पूर्व-ज्ञान (Prerequisite Knowledge)

  • छात्रों ने पिछली चार अवधियों में दिनचर्या, समय-निर्देश, क्रियापद, शिष्टाचार, भारतीय-ज्ञान-परम्परा पढ़-लिख ली है।
  • उन्होंने अधिकांश शब्दावली और वाक्य-रचना सीख ली है।

4. शिक्षण-प्रक्रिया (Teaching Procedure)

चरण 1: पुनरावृत्ति एवं प्रस्तावना (5 मिनट)

शिक्षक क्रिया:

  • पिछली अवधियों का संक्षिप्त पुनःस्मरण:
    “दिनचर्या के 5 कार्य संस्कृत में बताएँ।”
    “‘सार्ध’ और ‘पादोन’ में क्या अंतर है?”
    “शिष्टाचार के 3 गुण बताएँ।”
  • अब घोषित करें:
    “आज हम पाठ के सभी अभ्यास पूरे करेंगे और परियोजना-कार्य भी करेंगे।”

चरण 2: अभ्यास (पाठ्यपुस्तक – पृष्ठ 63-65) – 15 मिनट

शिक्षक क्रिया:

छात्रों को निम्नलिखित अभ्यास करने को कहें:

  1. पृष्ठ 63 — अभ्यास 1: शिष्टाचार-सूची से सद्गुण चुनकर लिखें (जैसे — गुरुवन्दनम्, मातृप्रेम, सत्यकथनम् आदि)।
  2. पृष्ठ 63 — अभ्यास 2: उदाहरणानुगुणं समय को संख्या में लिखें:
    • पादोन-सप्तवादनम् → 6:45
    • सार्ध-दशवादनम् → 10:30
    • दशवादनम् → 10:00
    • सपाद-षड्वादनम् → 6:15
  3. पृष्ठ 63 — अभ्यास 3: उदाहरणानुगुणं समय को अक्षरों (संस्कृत) में लिखें:
    • 06:00 → षड्वादनम्
    • 12:00 → द्वादशवादनम्
    • 05:30 → सार्ध-पञ्चवादनम्
    • 06:45 → पादोन-सप्तवादनम्
    • 09:45 → पादोन-दशवादनम्
    • 11:30 → सार्ध-एकादशवादनम्
  4. पृष्ठ 64 — अभ्यास 4: उदाहरणानुगुणं प्रश्न-निर्माण (कदा? — कब?):
    • “सः सार्ध-सप्तवादने अध्ययनं करोति।” → “सः कदा अध्ययनं करोति?”
  5. पृष्ठ 64 — अभ्यास 5: अपनी दिनचर्या को 8-10 वाक्यों में लिखें।
    • उदाहरण: “अहं प्रातः षड्वादने उत्तिष्ठामि। …”
  6. पृष्ठ 64 — अभ्यास 6: वाक्यों में शिष्टाचार-शब्द योजित करें (जैसे — “सा दुर्बलानां सहाय्यं करोति।” — ‘सहाय्यम्’ शिष्टाचार शब्द है)।
  • शिक्षक घूम-घूमकर सहायता करेंगे और वर्तनी (Spelling) सुधारेंगे।

चरण 3: योग्यताविस्तर – प्राचीन समय-यंत्र एवं श्लोक (5 मिनट)

शिक्षक क्रिया:

  • योग्यताविस्तर (पृष्ठ 65) की पुनरावृत्ति:
    • कोणार्क सूर्यमन्दिर के चक्र (समय बताने वाले)
    • जयपुर का जन्तर-मन्तर (घटिकायन्त्रम्)
    • दिल्ली का मिश्रयन्त्रम्
  • प्रातः स्मरणम् और भूमिवन्दना श्लोकों की पुनरावृत्ति (उच्चारण + अर्थ)।

चरण 4: परियोजना-कार्य (पृष्ठ 65) – 8 मिनट

शिक्षक क्रिया:

छात्रों को परियोजना-कार्य समझाएँ:

  1. कार्य 1: स्फोरकपत्र (Chart) पर घड़ी का चित्र बनाएँ और उसमें विभिन्न समय (जैसे — 6:00, 7:15, 8:30, 9:45) को संस्कृत में लिखें।
  2. कार्य 2: माता/पिता के साथ चर्चा करके अपनी दिनचर्या संस्कृत में लिखें (10-12 वाक्य)।
  3. कार्य 3: शिष्टाचार पर 5 श्लोकों (सुभाषितों) का संग्रह करें और उन्हें स्मरण करें।

निर्देश: यह कार्य घर पर पूरा करना है और अगली कक्षा में प्रस्तुत करना है।


चरण 5: सारांश एवं आकलन (7 मिनट)

शिक्षक क्रिया:

  • पूरे पाठ का संक्षिप्त सारांश:
    “इस पाठ में हमने अपनी दिनचर्या (सुबह के कार्य) संस्कृत में कहना सीखा। हमने समय बताना सीखा — वादनम्, सपाद, सार्ध, पादोन। हमने शिष्टाचार और प्राचीन भारतीय समय-यंत्रों के बारे में जाना। हमने ‘प्रातः स्मरणम्’ और ‘भूमिवन्दना’ श्लोक सीखे।”

मूल्यांकन प्रश्न:

  1. “अहं प्रातः 6:00 ______” — रिक्त स्थान भरें (उत्तिष्ठामि / गच्छामि)
  2. “7:30” को संस्कृत में क्या कहते हैं? (सार्ध-सप्तवादनम्)
  3. “8:45” को संस्कृत में क्या कहते हैं? (पादोन-नववादनम्)
  4. “शिष्टाचारस्य एकं सद्गुणम्” लिखें। (जैसे — गुरुवन्दनम्)
  5. “कोणार्क-क्षेत्रे किं प्रसिद्धम्?” (सूर्यमन्दिरम्)

5. प्रमुख शब्द-अर्थ (Key Vocabulary)

संस्कृत शब्दहिंदी अर्थवाक्य प्रयोग
कदाकब? (When?)भवान् कदा उत्तिष्ठति?
प्रतिदिनम्प्रतिदिन (Every day)अहं प्रतिदिनं पठामि।
तदनन्तरम्उसके बाद (After that)तदनन्तरं स्नानं करोमि।
ततःतब (Then)ततः विद्यालयं गच्छामि।

6. छात्र-अधिगम (Student Learning Outcomes)

इस कालखंड के अंत तक—

  • छात्र पाठ के सभी अभ्यासों को पूरा कर चुके होंगे।
  • छात्र समय को अंकों और अक्षरों (संस्कृत) में परिवर्तित कर सकेंगे।
  • छात्र अपनी दिनचर्या को 8-10 वाक्यों में संस्कृत में लिख सकेंगे।
  • छात्र शिष्टाचार-सद्गुणों को पहचानेंगे और उनका महत्व समझेंगे।
  • छात्र परियोजना-कार्य (घड़ी, दिनचर्या, श्लोक-संग्रह) पूरा करेंगे।

7. सतत मूल्यांकन (Formative Assessment)

मौखिक प्रश्न:

  • “6:15 को संस्कृत में क्या कहते हैं?” (सपाद-षड्वादनम्)
  • “‘कदा’ का अर्थ क्या है?” (कब?)

लिखित कार्य:

  • अपनी दिनचर्या के 5 वाक्य लिखने को कहें (प्रातः से विद्यालय जाने तक)।
  • “पादोन-नववादनम्” को अंकों में लिखें (8:45)

रिक्त स्थान पूर्ति:

  • अहं प्रातः 5:30 ______ करोमि। (सूर्य-नमस्कारम् / प्रातराशम्) — उत्तर: सूर्य-नमस्कारम्
  • अहं 8:00 विद्यालयं ______ (गच्छामि / गच्छतः) — उत्तर: गच्छामि

8. शिक्षक-टिप्पणी (Teacher’s Remark)

  • क्या छात्रों ने सभी अभ्यासों को स्वतंत्र रूप से हल कर लिया?
  • क्या ‘कदा’ (कब?) का प्रयोग प्रश्न-निर्माण में समझ आया?
  • क्या वे अपनी दिनचर्या को संस्कृत में लिख पा रहे हैं?
  • परियोजना-कार्य (घड़ी, दिनचर्या, श्लोक) के लिए स्पष्ट निर्देश दिए गए हैं।
  • अगले पाठ हेतु तैयारी: पाठ 5 — “शूराः वयं धीराः वयम्” (देशभक्ति गीत, भारतीय वीर, सर्वनाम बहुवचन) का आरंभ करना है।

अहं प्रातः उत्तिष्ठामि (मैं सुबह उठता/उठती हूँ) नोट्स

यह पाठ सन्दीपः और खुशी की दिनचर्या (दैनिक कार्य) के बारे में है।

सन्दीपः की दिनचर्या

समय (संस्कृत)क्रिया (संस्कृत)अर्थ
पञ्चवादने (५:००)उत्तिष्ठामिमैं पाँच बजे जागता/उठता हूँ
उठने के बादभूमेः वन्दनं करोमि, मातापितरौ च नमामिभूमि का अभिवादन करता हूँ और माता-पिता को प्रणाम करता हूँ।
सपाद-पञ्चवादने (५:१५)शौचं करोमि, मुखप्रक्षालनं, दन्तधावनं करोमिशौच करता हूँ, मुँह धोता हूँ और दाँतों का मंजन करता हूँ।
सार्ध-पञ्चवादने (५:३०)सूर्य-नमस्कारं, योगासनं च करोमिसूर्य-नमस्कार और योगासन करता हूँ।

|

| षड्वादने (६:००) | स्वाध्यायं करोमि | स्वयं अध्ययन (पढ़ाई) करता हूँ। |


खुशी की दिनचर्या

समय (संस्कृत)क्रिया (संस्कृत)अर्थ
उठने के बादउषःपानं करोमिप्रातः गुनगुना जल पीती हूँ।
सार्ध-षड्वादने (६:३०)परिसरं स्वच्छं करोमिअपने आस-पास के क्षेत्र को साफ़ करती हूँ।
पादोन-सप्तवादने (६:४५)स्नानं करोमिस्नान (नहाना) करती हूँ।
सप्तवादने (७:००)प्रार्थनां, गीतापाठं च करोमि, मातुः पितुः च चरणवन्दनं करोमिप्रार्थना और गीतापाठ (श्लोकों का पाठ) करती हूँ। माता-पिता के चरणों में प्रणाम करती हूँ।
सार्ध-सप्तवादने (७:३०)प्रातराशं करोमिअल्पाहार/नाश्ता करती हूँ।
अष्टवादने (८:००)विद्यालयं गच्छामिविद्यालय (पाठशाला) जाती हूँ

🔢 संख्या (Numbers: १ to १२)

संख्यासंस्कृत नाम
एकम्
द्वे
त्रीणि
चत्वारि
पञ्च
षट्
सप्त
अष्ट
नव
१०दश
११एकादश
१२द्वादश

⏰ समय (Time Vocabulary)

समय को दर्शाने के लिए मुख्य शब्द:

  • वादनम्: बजे (O’clock)
    • उदाहरण: ५:०० > पञ्च-वादनम्
  • सपाद: सवा >15 मिनट अधिक)
    • उदाहरण: ५:१५ > सपाद-पञ्चवादनम्
  • सार्ध: साढ़े > 30 मिनट अधिक)
    • उदाहरण: ५:३० > सार्ध-पञ्चवादनम्
  • पादोन: पौने> 15 मिनट कम)
    • उदाहरण: ५:४५ > पादोन-षड्वादनम् (पौने छह)।

🙏 शिष्टाचारस्य पदानि (Manners/Etiquette)

शिष्टाचार पदअर्थ
गुरुवन्दनम्गुरुओं को प्रणाम
वृद्धसेवाबुज़ुर्गों की सेवा
अतिथिसत्कारःमेहमानों का आदर-सत्कार
मातृप्रेम, पितृभक्तिःमाता से प्रेम, पिता के प्रति भक्ति
ज्येष्ठेषु आदरःबड़ों का आदर
कनिष्ठेषु प्रीतिःछोटों से प्रेम
परोपकारःदूसरों की भलाई
प्राणिषु दयाप्राणियों पर दया
प्रियवचनम्, सत्यकथनम्मीठे शब्द बोलना, सत्य बोलना
समयपालनम्, स्वच्छतासमय का पालन, सफ़ाई
प्रकृतिरक्षणम्प्रकृति की रक्षा

📝 अभ्यासः (Exercises Solved)

२. समयं संख्याभिः लिखन्तु (समय को संख्याओं में लिखें)

संस्कृत नामसंख्या
पादोन-सप्तवादनम्६:४५
सार्ध-चतुर्वादनम्४:३०
सार्ध-दशवादनम्१०:३०
दशवादनम्१०:००
सपाद-षड्वादनम्६:१५
पादोन-एकादशवादनम्१०:४५

३. समयम् अक्षरैः लिखन्तु (समय को शब्दों में लिखें)

संख्यासंस्कृत नाम (अक्षरैः)
०६:००षड्वादनम्
१२:००द्वादशवादनम्
०५:३०सार्ध-पञ्चवादनम्
०६:४५पादोन-सप्तवादनम्
०९:४५पादोन-दशवादनम्
११:३०सार्ध-एकादशवादनम्

४. प्रश्ननिर्माणं कुर्वन्तु (प्रश्न बनाएँ)

प्रश्नवाचक शब्द कदा (कब) का प्रयोग करें।

मूल वाक्यप्रश्न (कदा का प्रयोग करके)
यथा: सः सार्ध-सप्तवादने अध्ययनं करोति ।सः कदा अध्ययनं करोति?
(क) सा सपाद-नववादने विद्यालयं गच्छति ।सा कदा विद्यालयं गच्छति?
(ख) सतीशः सार्ध-द्वादशवादने भोजनं करोति।सतीशः कदा भोजनं करोति?
(ग) यानं पञ्चवादने आगच्छति।यानं कदा आगच्छति?
(घ) गोपालः षड्वादने गोदोहनं करोति ।गोपालः कदा गोदोहनं करोति?
(ङ) माता दशवादने कार्यालयं गच्छति ।माता कदा कार्यालयं गच्छति?

६. वाक्येषु शिष्टाचारपदं योजयन्तु (वाक्यों में शिष्टाचार का पद जोड़ें)

वाक्यशिष्टाचार पद
यथा – युवकः मातापित्रोः सेवां करोति ।सेवां
(क) सा दुर्बलानां साहाय्यं करोति ।साहाय्यं
(ख) सर्वेषु प्राणिषु दयाभावः भवतु ।दयाभावः
(ग) सर्वे छात्राः पाठशालायाः नियमपालनं कुर्वन्तु ।नियमपालनं
(घ) वयं सर्वे अतिथीनां सत्कारं कुर्मः ।सत्कारं
(ङ) परस्परं छात्रेषु मैत्रीभावः भवतु ।मैत्रीभावः

🏛️ भारतीय ज्ञान-परम्परायां समयः घटीयन्त्राणि च

  • प्राचीन भारत में, लोग समय जानने के लिए सूर्य की गति देखते थे।
  • इसके लिए उन्होंने कई प्रकार के विज्ञानयन्त्र (वैज्ञानिक यंत्रों) का आविष्कार किया।
  • ऐसे यंत्र प्रायः प्रसिद्ध देवालयेषु (मंदिरों में) देखे जाते हैं।
    • सूर्य मन्दिरं – कोणार्कः (ओडिशा): यहाँ समय जानने के लिए चक्र हैं।
    • घटिकायन्त्रम् – जन्तरमन्तरं, जयपुरम् (समय मापने का यंत्र)
    • मिश्रयन्त्रम् – जन्तरमन्तरं, देहली
Scroll to Top
nakitbahisnakitbahis girişjustin tvtophillbettophillbet girişdinamobetdinamobet girişdinamobet güncel girişmaltcasinomaltcasino girişmaltcasino güncel girişholiganbetholiganbet girişSweet BonanzaSweet Bonanzaasyabahisasyabahis girişasyabahis güncel girişmaltcasinomaltcasino girişprimebahisprimebahis girişprimebahisprimebahis girişdeneme bonusutaraftarium24zbahiszbahis girişmaltcasinomaltcasino girişjojobetjojobet girişjojobet güncel girişjojobetjojobet girişjojobet güncel girişSweet BonanzaSweet Bonanzabaskılı bardakbaskılı cam bardakbaskılı kupasuperbetinsuperbetin girişsuperbetinsuperbetin girişzbahiszbahis girişzbahiszbahis girişperabetperabet girişperabetperabet girişspincospinco girişspincospinco girişcasibom girişcasibom güncel girişjustin tvselcuksportsvdcasinodinamobetdinamobet girişdinamobet güncel girişdinamobetdinamobet girişdinamobet güncel girişbiabetbiabet girişbiabet güncel girişcasibom güncel girişcasibomcasibom girişcasibom güncel girişcasibomcasibom girişcasibom güncel girişbetvoledinamobetdinamobet girişdinamobet güncel girişbetplaybetplay girişbetplay güncelligobetligobet mobilligobet casinograndpashabetbetebetmaç izleTaraftarium24Taraftariumextrabetextrabet girişextrabet güncel girişbetpasinterbahisbetebetcasinofastinterbahisbetebetvdcasinobetebetavvabet girişvdcasinocasibomcasibom girişcasibomcasibom girişcasibom güncel girişvdcasinokingroyalcasinofastBursa EscBursa Escortmersin escortescort mersinmersin escort bayancasibomcasibom girişcasibom güncelSweet Bonanza Oynabetparkbetpark güncelbetpark girişmersin escortmersin escort bayanGalyabetbahiscasinobahiscasino girişcasibomcasibom girişcasibom güncelhititbet搜狗输入法下载selcuksportstaraftarium24taraftariumtaraftarium24selcuksportsjustin tvjojobetjojobet girişjojobet güncel girişsnipaste截图工具wps下载vdcasinocasibomcasibomcasibom girişcasibom güncel girişcasibomcasibom girişcasibom güncel girişbetsat girişbetsathitbethitbet girişhitbethitbet girişbetlikebetlike girişbetlikebetlike girişbetsmovebetsmove giriştib botuDmca takedownDmca site kaldırmabetebetbetsatbetsat girişbetsat güncel girişbetsatbetsat girişslot sitelerigüvenilir slot siteleri汽水音乐下载casibomKocaeli Escortİzmit EscortGölcük Escortkocaeli escortİzmit EscortKaramursel Escortyalova escortperabetbetmoneykareasbetwbahiswbahis girişpulibetpulibet girişsekabetsekabet girişsuperbetinsuperbetin girişwhatsapp网页版taraftarium24canlı maç izletaraftarium24canlı maç izlewhatsapp网页版登入casibomcasibom girişcasibom güncel girişdinamobetdinamobet girişdinamobet güncel girişdinamobetdinamobet girişdinamobet güncel girişdinamobetdinamobet girişdinamobet güncel girişsweet bonanzasweet bonanza oynapulibetpulibet giriştaraftarium24tipobettipobet giriştipobet güncelbetebetbetparkbetpark girişbetpark güncelperabetperabetdinamobetdinamobet girişdinamobet güncel girişbetebetjojobetjojobet girişnorabahisnorabahis girişnorabahis güncel giriştümbettümbet giriştümbet güncel girişmaksibetmaksibet girişmaksibetmaksibet giriştipobettipobet giriştipobet güncelnorabahiskolaybetkolaybet girişkolaybet güncel girişanadoluslotpusulabetpusulabet girişpusulabetpusulabet girişbahisabibabilonbetbullbahisesbetamgbahisbenimbahisbahisabibabilonbetbullbahisesbetamgbahisbenimbahisbetmoneycasinolevantcasinolevant girişcasinolevantcasinolevant girişcasinolevantcasinolevant girişartemisbetcasibomcasibom girişbetistbetist girişcasibom girişbetistcasibom güncel girişbetist girişbetistganobetgrandpashabetgrandpashabet girişgrandpashabet güncel girişmaximcasinomaximcasino girişmaximcasino güncel girişmaximcasinomaximcasino girişmaximcasino güncel girişmaximcasinomaximcasino girişmaximcasino güncel girişmaximcasinomaximcasino girişmaximcasino güncel girişbetwoonroketbetroketbetbetnano güncel girişbetperbiabetbiabet girişdinamobetdinamobet girişdinamobet güncel girişjojobetjojobet girişjojobet güncel girişrestbettaraftarium24ultrabetimajbetimajbet girişimajbet guncel girişgiftcardmall/mygiftjojobetmilanbahisvaycasinoholiganbetholiganbet girişholiganbet güncel girişholiganbetholiganbet girişholiganbet güncel girişimajbetGalyabetGalyabet Girişbetwoonmarsbahismarsbahisjojobetperabetbetwoonbetwoon girişbetnano güncel girişmarsbahismarsbahis girişpokerklaspokerklas girişbetwoonbetwoon girişbetwoonbetwoon girişcratosroyalbetcratosroyalbet güncelcratosroyalbet girişbetnanobetnano girişcratosroyalbetcratosroyalbet girişcratosroyalbet güncel girişbetebetbetebet güncelvaycasinocasibom güncel girişartemisbetartemisbet girişamgbahisavvabetbetboxbetgoobetperbullbahiscandycasinocasinoroyscoinbardedebetegebetenbetesbetgalabetkingbettingluxbetmedusabahismonobahisparmabetpiabellacasinoprensbetromabetrulobetsmartbahissohobetspincosupertotobetsüpertotobetultrabetganobetGrandpashabet Güncel Girişbetasusbetasus girişganobettaraftarium24pulibetpulibet girişextrabetextrabet girişextrabet güncel girişextrabetextrabet girişextrabet güncel girişcasinofastcasinofast girişdinamobetdinamobet girişdinamobet güncel girişdinamobetdinamobet girişdinamobet güncel girişbetwoonbetwoon girişcratosroyalbetcratosroyalbet girişmaxwinmaxwin girişsuperbetsuperbet girişbetwoonbetwoon girişartemisbetartemisbet girişartemisbet guncel girişsahabetsahabet girişsahabet guncel girişartemisbetartemisbet girişfanatikbetfanatikbet girişfanatikbet güncelrestbetngsbahisperabetjojobetsuperbetsuperbet girişsuperber güncel girişsuperbet güncel girişzbahiszbahis girişzbahis güncel girişzbahiszbahis girişzbahis güncel girişsuperbetsuperbet girişsuperbet güncel girişzbahis girişzbahissuperbetsuperbet girişsuperbet güncel girişmarsbahismarsbahis girişeskişehir escorteskişehir escort bayanescort eskişehirextrabetmarsbahismarsbahisbetwoonbetwoon girişextrabetbetebetbetebet günceljojobetjojobet girişjojobet güncelbetnanobetnano girişbetwoonbetwoon girişcratosroyalbet girişcratosroyalbetcratosroyalbet günceljojobetjojobet girişjojobet güncelgalaabetbetwoonbetwoon girişmarsbahismarsbahis girişngsbahisngsbahis girişrestbetrestbet girişperabetperabet girişrestbetholiganbetholiganbetholiganbetholiganbetvdcasinoholiganbetrestbetEskişehir escortTepebaşı Escortodunpazari escortvaycasinoefesbetpokerklasvaycasinobetnanobetnanobetkolikligobethilbetkavbetatlasbetatlasbet girişzirvebetzirvebet girişmilanobetmilanobet girişkavbetkavbet giriştaraftarium24canlı maç izletaraftarium24canlı maç izletaraftarium24canlı maç izletaraftarium24canlı maç izletaraftariumtaraftarium24canlı maç izletaraftarium24canlı maç izlenorabahismonobahismonobahis girişmonobahis güncel girişgobahisgobahis girişgobahis güncel girişbetwoonbetwoon girişradissonbetradissonbet girişrestbetrestbet girişvaycasinovaycasino girişkingroyalkingroyal girişrestbet girişrestbetrestbet girişmaxwinbahisseninbetpasstarzbetjojobetjojobet girişsahabetsahabet girişsahabet guncel girişbetwooncratosroyalbetcratosroyalbet girişcrypto presalebest crypto presalecrypto presalesbahsegelpokerklasikimisliperabetperabet girişpulibetpulibet girişsavoycasinokralbetkralbet giriştarafbettarafbet giriştarafbet güncelbetkombetkom girişbetkom güncelxslotxslot girişxslot güncelkavbetkavbet girişgalabetgalabetbetpasvdcasinovdcasinorestbetefesbetpokerklascaddebetvaycasinorestbetrestbetholiganbetholiganbetholiganbetholiganbetholiganbetholiganbetmatbetultrabetjojobetjojobet girişjojobet güncel girişjojobetjojobet girişjojobet güncel girişjojobetjojobet girişjojobet güncel girişbahsegelatlasbetatlasbet girişatlasbet girişatlasbetbahsegelimajbetmatbetvdcasinopusulabetholiganbetjojobetgrandpashabetmarsbahisartemisbetartemisbet girişkareasbetkingroyalkingroyal girişkingroyal güncelkingroyalkingroyal girişkingroyal güncelGrandpashabetGrandpashabet Güncel GirişGrandpashabet Giriştaraftarium24Grandpashabet Güncel GirişGrandpashabet GirişGrandpashabet instagrampadişahbetkavbetultrabetpusulabetjojobetjojobet girişbahsegeljoketbetbetasusbahiscasinotaraftarium24holiganbetholiganbet girişextrabettaraftarium24redwinredwin girişvaycasinovaycasino girişbullbahis girişbullbahisbullbahisbullbahis girişbahsegeltaraftarium24betparkbetpark girişbetpark güncelbetpaskalebetbahisseninkavbettaraftarium24norabahisnorabahis girişvdcasinovdcasino girişhitbethitbet giriştrendbetistanbulbahistaksimbetgoldenbahisgoldenbahis girişgoldenbahisgoldenbahis girişruntobetruntobet girişruntobetruntobet girişbullbahisbullbahis girişbullbahisbullbahis giriştrendbet girişvdcasino giriskingroyalsahabetruntobetruntobet girişkingroyalsahabetruntobetruntobet girişsahabetsahabet girişsahabet guncel girişbetebetimajbet girişmatbet girişvdcasino girişpusulabet girişgiftcardmall/mygiftgalabetmatbetonwinonwin girişonwin güncelmaximcasinongsbahisngsbahis girişngsbahis güncel girişbetpasbetpas girişbetpas güncel girişkalebetkalebet girişkalebet güncel girişbetkanyonbetkanyon girişkavbetcratosroyalbetcratosroyalbet girişkavbet girişkavbet güncel girişmojobetcratosroyalbetcratosroyalbet girişbetkanyonbetkanyon girişbetkanyonbetkanyon girişbetkanyonbetkanyon girişalfabahisalmanbahisistanbulbahis girişantikbetbetgitatlasbetvegabetvegabet girişvegabetbetcioonwinonwin girişonwin güncelbetgarbetingocasinoroyalenjoybethiltonbetjojobetkralbetmarsbahisroyalbetbetkolikbetkolik girişbetkoliksmartbahistimebettophillbetultrabetalfabahisalmanbahisantikbetparobetaresbetatlasbetavvabetbetcibetgarenjoybetonwinonwin girişonwin güncel girişhiltonbetjojobetkralbetmarsbahismatbetroyalbettimebettophillbetpasacasinojojobetjojobet girişjojobet güncel girişantikbetaresbetatlasbetavvabetbetgarfanatikbetfanatikbet girişfanatikbet güncelbetingocasinoroyalbircasinojokerbetjokerbet girişjokerbet güncel girişbahsegelkavbetartemisbetultrabetpusulabetdinamobetdinamobet girişdinamobet güncel girişcanlı casino siteleribetixirbetixir girişnorabahisnorabahis girişparmabetparmabet girişbetixir güncel girişbahsegelatlasbetatlasbet girişstarzbetgrandpashabetgrandpashabet girişgrandpashabet güncel girişcasinopercasinoper girişmeritbetmeritbetcanlı casino sitelerimeritbetsetrabettipobettipobet giriştipobet günceljojobetjojobet girişbetrabetra girişlordcasinopadişahbetmakrobetbetorbetcasinopercasinoper girişcasinoper güncel girişjojobetjojobet girişartemisbetartemisbet girişartemisbet guncel girişsweet bonanzasweet bonanza oynayekbetyekbet girişsweet bonanzajojobetcasibomjojobetnetbahiscasibombetsatbetsatpusulabettarafbettarafbet giriştarafbet guncel girişikimislipusulabetmatbetmatbettarafbettarafbet giriştarafbet guncel girişcanlı casino sitelerionwinonwin girişonwinonwin girişsweet bonanzasweet bonanza oynaonwinonwin girişonwinonwin girişrestbetrestbet girişcasibomcasibom girişcasibom güncel girişcasibomcasibom girişcasibom güncel girişcasibomcasibom girişcasibom güncel girişcasibomcasibom girişcasibom güncel girişcasibomcasibom girişcasibom güncel girişmarsbahismarsbahis girişbetnano güncel girişbetnano güncel girişbetnano güncel girişatlasbet güncel girişatlasbet güncel girişbetnano güncel girişcasibomcasibom girişcasibom güncel giriş