पूर्णांक – 40 | समय – 1:30 घंटा
पाठ 5 – डॉ. सर्वपल्लीराधाकृष्णन्, पाठ 6 – प्राच्यनगरी सिरपुरम्, पाठ 7 – गीतागङ्गेदकम्
प्रश्न 1. सही विकल्प चुनकर लिखिए – (5×2=10)
- डॉ. राधाकृष्णन् अस्माकं देशस्य कः आसीत्?
(अ) प्रथमः राष्ट्रपतिः (ब) द्वितीयः राष्ट्रपतिः (स) उपराष्ट्रपतिः (द) प्रधानमन्त्री - सिरपुरं कस्य राजधानी आसीत्?
(अ) उत्तरकोशलस्य (ब) दक्षिणकोशलस्य (स) पूर्वकोशलस्य (द) पश्चिमकोशलस्य - गन्धेश्वर महादेवमन्दिरम् कुत्र अस्ति?
(अ) रायपुरे (ब) बिलासपुरे (स) सिरपुरे (द) जगदलपुरे - लक्ष्मणमन्दिरं केन निर्मितम्?
(अ) शिवगुप्तेन (ब) महाराज्ञी वासटया (स) हर्षगुप्तेन (द) आनन्दप्रभुणा - ‘गीतागङ्गेदकम्’ पाठः कस्मात् ग्रन्थात् सङ्कलितः?
(अ) रामायणात् (ब) महाभारतात् (स) भगवद्गीतायाः (द) उपनिषदः
प्रश्न 2. रिक्त स्थानों की पूर्ति कीजिए – (5×2=10)
- डॉ. राधाकृष्णन् महाभागः अस्माकं देशस्य ……………. राष्ट्रपतिः आसीत्।
- सिरपुरं रायपुरात् ……………. किलोमीटर दूरे विद्यते।
- महानद्याः तटे ……………. महादेवमन्दिरम् अस्ति।
- लक्ष्मणमन्दिरं ……………. ईंटों से शोभते।
- चीनीयात्री ……………. भारतं समायातः।
प्रश्न 3. उचित संबंध जोड़िए – (5×2=10)
| क्र. | स्तम्भ ‘अ’ | स्तम्भ ‘ब’ |
|---|---|---|
| 1 | डॉ. राधाकृष्णन् | दक्षिणकोशलस्य राजधानी |
| 2 | सिरपुरम् | शिक्षकदिवसः |
| 3 | गन्धेश्वर महादेव | महानद्याः तटे |
| 4 | लक्ष्मणमन्दिरम् | ह्वेनसांग |
| 5 | चीनीयात्री | रक्तेष्टिकाभिः |
प्रश्न 4. अति लघु उत्तरीय प्रश्न – (5×2=10)
- डॉ. राधाकृष्णन् कस्य विषयस्य प्राध्यापकः आसीत्?
- सिरपुरस्य पुरातनं नाम किम् आसीत्?
- लक्ष्मणमन्दिरं पूर्वं कस्य मन्दिरम् आसीत्?
- ‘गीतागङ्गेदकम्’ पाठे कः केन सह संवादं करोति?
- भगवान् श्रीकृष्णः अर्जुनं किं वदति?
प्रश्न 5. निम्नलिखित का संस्कृत में अनुवाद कीजिए – (5×2=10)
- डॉ. राधाकृष्णन् एक महान् पुरुष थे।
- सिरपुर महानदी के किनारे स्थित है।
- लक्ष्मण मंदिर लाल ईंटों से बना है।
- मैं शान्ति चाहता हूँ।
- सुख-दुःख समान हैं।
प्रश्न 6. श्लोक का हिन्दी अर्थ लिखिए – (10)
पत्रं पुष्पं फलं तोयं यो मे भक्त्या प्रयच्छति।
तदहं भक्त्युपहृतमश्नामि प्रयतात्मनः।।
प्रश्न 7. निम्नलिखित प्रश्नों के उत्तर संस्कृत में लिखिए – (5×2=10)
- राधाकृष्णन् महोदयस्य जन्म कुत्र अभवत्?
- सिरपुरे कानि दर्शनीयमन्दिराणि सन्ति?
- लक्ष्मणमन्दिरं केन निर्मितम्?
- भगवान् श्रीकृष्णः किं खादति?
- ईश्वरः कुत्र तिष्ठति?
प्रश्न 8. संधि विच्छेद कर प्रकार लिखिए – (5×2=10)
- सर्वाधिकम्
- पालनमेव
- गीतमस्ति
- इत्युच्यते
- सूर्योदयः
प्रश्न 9. निम्नलिखित धातुओं के रूप लट् लकार में लिखिए – (10)
गम् – मध्यम पुरुष, तीनों वचन
| वचन | रूप |
|---|---|
| एकवचन | |
| द्विवचन | |
| बहुवचन |
पठ् – प्रथम पुरुष, तीनों वचन
| वचन | रूप |
|---|---|
| एकवचन | |
| द्विवचन | |
| बहुवचन |
प्रश्न 10. निम्नलिखित में से किसी एक विषय पर संस्कृत में 5 वाक्य लिखिए – (10)
- विद्यालयः
- धेनुः
- उद्यानम्
उत्तरमाला (मॉडल उत्तर)
प्रश्न 1. सही विकल्प
- (ब) द्वितीयः राष्ट्रपतिः
- (ब) दक्षिणकोशलस्य
- (स) सिरपुरे
- (ब) महाराज्ञी वासटया
- (स) भगवद्गीतायाः
प्रश्न 2. रिक्त स्थान
- द्वितीयः
- पञ्चाशीतिः (85)
- गन्धेश्वर
- रक्तेष्टिकाभिः
- हेनसाङ्ग
प्रश्न 3. उचित संबंध
| क्र. | स्तम्भ ‘अ’ | स्तम्भ ‘ब’ |
|---|---|---|
| 1 | डॉ. राधाकृष्णन् | शिक्षकदिवसः |
| 2 | सिरपुरम् | दक्षिणकोशलस्य राजधानी |
| 3 | गन्धेश्वर महादेव | महानद्याः तटे |
| 4 | लक्ष्मणमन्दिरम् | रक्तेष्टिकाभिः |
| 5 | चीनीयात्री | ह्वेनसांग |
प्रश्न 4. अति लघु उत्तरीय
- डॉ. राधाकृष्णन् दर्शनशास्त्रस्य प्राध्यापकः आसीत्।
- सिरपुरस्य पुरातनं नाम श्रीपुरम् आसीत्।
- लक्ष्मणमन्दिरं पूर्वं विष्णुमन्दिरम् आसीत्।
- ‘गीतागङ्गेदकम्’ पाठे श्रीकृष्णः अर्जुनं प्रति संवादं करोति।
- भगवान् श्रीकृष्णः अर्जुनं युद्धाय तैयार भवितुं वदति।
प्रश्न 5. संस्कृत अनुवाद
- डॉ. राधाकृष्णन् महान् पुरुषः आसीत्।
- सिरपुरं महानद्याः तटे स्थितम् अस्ति।
- लक्ष्मणमन्दिरं रक्तेष्टिकाभिः निर्मितम् अस्ति।
- अहं शान्तिं इच्छामि।
- सुख-दुःखे समाने स्तः।
प्रश्न 6. श्लोक का हिन्दी अर्थ
हिन्दी अर्थ: जो कोई भक्त मेरे लिए प्रेम से पत्र, पुष्प, फल, जल आदि अर्पण करता है, उस शुद्ध बुद्धि निष्काम प्रेमी भक्त का प्रेमपूर्वक अर्पण किया हुआ वह पत्र-पुष्पादि को मैं सगुण रूप से प्रगट होकर प्रीति सहित खाता हूँ।
प्रश्न 7. संस्कृत में उत्तर
- राधाकृष्णन् महोदयस्य जन्म तमिलनाडु राज्ये अभवत्।
- सिरपुरे गन्धेश्वर महादेवमन्दिरम्, लक्ष्मणमन्दिरम्, राममन्दिरम् च दर्शनीयमन्दिराणि सन्ति।
- लक्ष्मणमन्दिरं महाराज्ञी वासटया निर्मितम्।
- भगवान् श्रीकृष्णः पत्रं पुष्पं फलं तोयं च खादति।
- ईश्वरः सर्वभूतानां हृद्देशे तिष्ठति।
प्रश्न 8. संधि विच्छेद
| सन्धि पद | विच्छेद | प्रकार |
|---|---|---|
| सर्वाधिकम् | सर्व + अधिकम् | विसर्ग सन्धि |
| पालनमेव | पालनम् + एव | अनुनासिक सन्धि |
| गीतमस्ति | गीतम् + अस्ति | अनुनासिक सन्धि |
| इत्युच्यते | इति + उच्यते | यण् स्वर सन्धि |
| सूर्योदयः | सूर्य + उदयः | गुण स्वर सन्धि |
प्रश्न 9. धातुरूप
गम् – मध्यम पुरुष, लट् लकार
| वचन | रूप |
|---|---|
| एकवचन | गच्छसि |
| द्विवचन | गच्छथः |
| बहुवचन | गच्छथ |
पठ् – प्रथम पुरुष, लट् लकार
| वचन | रूप |
|---|---|
| एकवचन | पठति |
| द्विवचन | पठतः |
| बहुवचन | पठन्ति |
प्रश्न 10. संस्कृत निबन्ध (विद्यालयः)
- विद्यालयः विद्याध्ययनस्य स्थलम् अस्ति।
- अस्माकं विद्यालयः नगरस्य मध्ये स्थितः अस्ति।
- विद्यालये बहवः कक्षाः सन्ति।
- तत्र एकः विशालः ग्रन्थालयः अपि अस्ति।
- विद्यालये क्रीडाङ्गणः अपि अस्ति।
- अस्माकं विद्यालये पञ्चचत्वारिंशत् छात्राः पठन्ति।
- शिक्षकाः छात्रान् प्रेम्णा पाठयन्ति।
- वयं प्रतिदिनं प्रार्थनां कुर्मः।
- विद्यालये अनुशासनं पालनीयम्।
- अहं मम विद्यालयम् अतीव प्रियम्।
अंक विभाजन
| प्रश्न | विषय | अंक |
|---|---|---|
| 1 | वस्तुनिष्ठ | 10 |
| 2 | रिक्त स्थान | 10 |
| 3 | संबंध | 10 |
| 4 | अति लघु | 10 |
| 5 | अनुवाद | 10 |
| 6 | श्लोकार्थ | 10 |
| 7 | प्रश्नोत्तर | 10 |
| 8 | संधि | 10 |
| 9 | धातुरूप | 10 |
| 10 | निबन्ध | 10 |
| कुल | 100 |
नोट: यदि विद्यालय 40 अंक का आकलन चाहता है, तो प्रश्न 1–4 (40 अंक) लें। यदि 80 अंक का चाहिए, तो प्रश्न 1–8 (80 अंक) लें।