पाठ 11: द्वीपेषु रम्यः द्वीपोऽण्डमानः (द्वीपों में सुंदर अण्डमान द्वीप)
इस पाठ का मुख्य उद्देश्य विद्यार्थियों को अण्डमान-निकोबार द्वीपसमूह की भौगोलिक स्थिति, ऐतिहासिक महत्व, जनजातियों, पर्यटन स्थलों तथा स्वतंत्रता संग्राम में उसकी भूमिका से परिचित कराना है। पाठ में श्रीविजयपुरम (पोर्ट ब्लेयर), सेल्युलर जेल (कालापानी), वीर सावरकर, जनजातियाँ तथा प्राकृतिक सौंदर्य का वर्णन किया गया है। साथ ही यह पाठ विशेषण-विशेष्य, सर्वनाम, अव्यय तथा षष्ठी विभक्ति का ज्ञान देता है।
📖 पाठ का सारांश
कक्षा में अध्यापिका ने भारत के मानचित्र पर अण्डमान-द्वीपसमूह दिखाया और बताया — “यह भारत के आठ केंद्रशासित प्रदेशों में से एक है। इसकी राजधानी श्रीविजयपुरम है। पहले अंग्रेजों ने इसका नाम पोर्ट-ब्लेयर रखा था।”
सभी बच्चे उत्साहित होकर इसके बारे में और जानने की इच्छा प्रकट करते हैं।
सूर्यांश ने बताया — “महोदये! रामायण काल में इस द्वीप का नाम ‘हण्डुकमान्’ था। यह शब्द ‘हनूमान्’ का परिवर्तित रूप है। पहली शताब्दी में इसका नाम ‘अगादेमन्’ था। बाद में ‘अङ्गादेमन्’ हो गया।”
दीपेश ने पूछा — “क्या भारत के इतिहास में इस द्वीप की कोई विशेष भूमिका है?”
अध्यापिका ने बताया — “हाँ, इस द्वीप पर सेल्युलर जेल (कारागार) है। इसका दूसरा नाम ‘कालापानी’ है। अंग्रेजों ने स्वतंत्रता सेनानियों को दमन करने के लिए यह तीन मंजिला कारागार बनवाया था। यहीं महान देशभक्त वीर सावरकर ने मातृभूमि की रक्षा के लिए दस वर्ष तक कल्पना से परे घोर कष्ट सहा।”
मुकुन्द ने कहा — “अहो! धन्य हैं वे स्वतंत्रता वीर। उनके बलिदान से ही हम सुख से जीवित हैं।”
सूर्यांश ने बताया — “यह स्थान यूनेस्को की विश्व धरोहर सूची में भी संरक्षित है।”
ऋचा ने पूछा — “क्या इस द्वीप पर लोग भी रहते हैं?”
अध्यापिका ने बताया — “हाँ, यहाँ अण्डमानी, ओंगी, जारवा, सेण्टिनली आदि विशिष्ट जनजातियाँ निवास करती हैं। सरकार ने उनकी आजीविका के लिए नारियल के उद्यान बनवाए हैं। सेण्टिनली जनजाति समाज से दूर रहती है। उनकी जनसंख्या भी बहुत कम है।”
राजर्षि ने अपने भ्रमण का अनुभव बताया — “मैं एक बार पिता के साथ घूमने गया था। हमने वहाँ प्रकृति की हरियाली, नीले समुद्र, महात्मा गांधी मरीन राष्ट्रीय उद्यान, नॉर्थ-बे द्वीप, समुद्रिका-नौसेना-समुद्रीय-संग्रहालय, कालापथर-तट, विजयनगर-तट, राधानगर-तट आदि देखे। वहाँ का श्वेत रेत, नीला निर्मल जल और पारदर्शी समुद्रतल अविस्मरणीय है।”
अध्यापिका ने पूछा — “क्या तुमने स्वराजद्वीप देखा?”
राजर्षि ने कहा — “नहीं महोदये!”
अध्यापिका ने बताया — “स्वराजद्वीप में एलीफेंटा-तट, नॉर्थ-बे-अन्तरीप पर स्कूबा डाइविंग, स्नॉर्कलिंग आदि गतिविधियाँ होती हैं। समुद्र का अंदरूनी भाग विविध रंगों वाली मछलियों, कछुओं, जलचरों और प्रवालशृंखलाओं से सजा हुआ दिखता है।”
छात्रों ने पूछा — “महोदये! अण्डमान के लोग आजीविका के लिए क्या करते हैं?”
अध्यापिका ने बताया — “वहाँ मोतियों की मालाएँ, सीप के शिल्प, नारियल के शिल्प, मसाले आदि का उत्पादन और व्यापार होता है। कुछ लोग खेती और मछली व्यापार से जीविका चलाते हैं।”
अंत में सभी बच्चों ने कहा — “आचार्ये! यह वर्णन सुनकर और चित्र देखकर हमारे मन में वहाँ घूमने की उत्सुकता जागी है।”
अध्यापिका ने कहा — “अस्तु, हम अवश्य ही वहाँ शैक्षिक भ्रमण के लिए जाएँगे। अब हम सब मिलकर गाएँ —
हुतात्मनां पूततपःस्थलीयं
विनायकादिस्तुतिभाजनानाम्।
स्वराष्ट्रधर्मं ननु शिक्षयन्ती
सुदर्शनीया भुवि तीर्थकल्पा॥“
📝 शब्दार्थ
| शब्द | अर्थ |
|---|---|
| द्वीपः | टापू |
| रम्यः | सुंदर |
| अण्डमानः | अण्डमान |
| मानचित्रम् | नक्शा |
| केन्द्रशासितप्रदेशेषु | केंद्र शासित प्रदेशों में |
| राजधानी | राजधानी |
| श्रीविजयपुरम् | श्रीविजयपुरम |
| आङ्ग्लशासनेन | अंग्रेजी शासन ने |
| उत्साहिताः | उत्साहित |
| ज्ञातुम् | जानने के लिए |
| सङ्केतम् | संकेत |
| जालपुटे | वेबसाइट पर |
| अन्वेषणम् | खोज |
| रामायणकाले | रामायण के समय |
| हण्डुकमान् | हण्डुकमान |
| हनूमान् | हनुमान |
| परिवर्तितम् | बदला हुआ |
| प्रथमशताब्द्याम् | पहली शताब्दी में |
| अगादेमन् | अगादेमन |
| आधिकारिक | आधिकारिक |
| भूमिका | भूमिका |
| सेल्युलर | सेल्युलर |
| कारागारम् | कारागार |
| कालापानी | कालापानी |
| भीतिः | डर |
| स्वातन्यार्थम् | स्वतंत्रता के लिए |
| युद्धरतानाम् | लड़ने वालों के |
| क्रान्तिकारिणाम् | क्रांतिकारियों के |
| दमनार्थम् | दमन के लिए |
| ब्रिटिशजनैः | अंग्रेजों द्वारा |
| निर्मितम् | बनाया गया |
| त्रितलात्मकम् | तीन मंजिला |
| देशभक्तः | देशभक्त |
| स्वातन्यवीरः | स्वतंत्रता के वीर |
| सावरकरः | सावरकर |
| मातृभूमेः | मातृभूमि के |
| रक्षणाय | रक्षा के लिए |
| कल्पनातीतम् | कल्पना से परे |
| घोरम् | भयानक |
| कष्टम् | कष्ट |
| सोढवान् | सहन किया |
| धन्याः | धन्य |
| बलिदानेन | बलिदान से |
| सुखेन | सुख से |
| यूनेस्को | यूनेस्को |
| वैश्विकसम्पदः | विश्व धरोहर |
| सूच्याम् | सूची में |
| संरक्षितम् | संरक्षित |
| जनजातयः | जनजातियाँ |
| अण्डमानी | अण्डमानी |
| ओङ्गी | ओंगी |
| जारवा | जारवा |
| सेण्टिनली | सेंटिनली |
| आजीविकायै | आजीविका के लिए |
| नारिकेलस्य | नारियल का |
| उद्यानानाम् | उद्यानों का |
| निर्माणम् | निर्माण |
| अकरोत् | किया |
| दूरे | दूर |
| तिष्ठन्ति | रहते हैं |
| जनसंख्या | जनसंख्या |
| स्वल्पा | थोड़ी |
| भ्रमणाय | घूमने के लिए |
| विशिष्टानि | विशेष |
| स्थानानि | स्थान |
| कथयितुम् | बताने के लिए |
| अगच्छम् | गया |
| प्रकृतेः | प्रकृति के |
| हरित्यम् | हरियाली |
| नीलसमुद्रम् | नीला समुद्र |
| महात्मगान्धि | महात्मा गांधी |
| मरीन | मरीन |
| राष्ट्रियम् | राष्ट्रीय |
| उद्यानम् | उद्यान |
| नॉर्थ-बे | नॉर्थ बे |
| समुद्रिका | समुद्रिका |
| नौसेना | नौसेना |
| समुद्रीय | समुद्री |
| सङ्ग्रहालयः | संग्रहालय |
| कालापथर | कालापथर |
| विजयनगर | विजयनगर |
| तट | किनारा |
| राधानगर | राधानगर |
| अत्यन्तम् | अत्यंत |
| विशिष्टम् | विशेष |
| श्वेतरेणुः | सफेद रेत |
| नील | नीला |
| निर्मलम् | स्वच्छ |
| जलम् | पानी |
| पारदर्शि | पारदर्शी |
| समुद्रतलम् | समुद्र तल |
| अविस्मरणीयम् | अविस्मरणीय |
| स्वराजद्वीपम् | स्वराज द्वीप |
| एलीफेण्टा | एलिफेंटा |
| तटे | किनारे |
| सिन्धुतलविहारम् | समुद्र तल की सैर |
| स्कूबाडाइविङ्ग् | स्कूबा डाइविंग |
| स्नॉकलिङ्ग् | स्नॉर्कलिंग |
| गतिविधयः | गतिविधियाँ |
| चलन्ति | चलती हैं |
| अन्तर्भागः | अंदर का भाग |
| विविधवर्णैः | विविध रंगों वाले |
| मत्स्यैः | मछलियों से |
| कच्छपैः | कछुओं से |
| जलचरैः | जलचरों से |
| प्रवालशृङ्खलाभिः | मूँगे की चट्टानों से |
| अलङ्कृतः | सजा हुआ |
| दृश्यते | दिखाई देता है |
| मुक्तामालाः | मोतियों की मालाएँ |
| शुक्तिशल्पानि | सीप के शिल्प |
| नारिकेलशिल्पानि | नारियल के शिल्प |
| उपस्कराः | मसाले |
| उत्पादनेन | उत्पादन से |
| वाणिज्येन | व्यापार से |
| आजीविका | आजीविका |
| चलति | चलती है |
| कृषिकार्येण | खेती के काम से |
| मत्स्यव्यापारेण | मछली व्यापार से |
| जीविकाम् | जीविका |
| निर्वहन्ति | चलाते हैं |
| भ्रमणाय | घूमने के लिए |
| उत्सुकता | उत्सुकता |
| जागरिता | जागी |
| शैक्षिकभ्रमणार्थम् | शैक्षिक भ्रमण के लिए |
| गमिष्यामः | जाएँगे |
| हुतात्मनाम् | बलिदानियों के |
| पूततपःस्थली | पवित्र तपस्या की भूमि |
| विनायकादि | विनायक आदि |
| स्तुतिभाजनानाम् | स्तुति के पात्रों के |
| स्वराष्ट्रधर्मम् | अपने राष्ट्र का धर्म |
| शिक्षयन्ती | सिखाती हुई |
| सुदर्शनीया | सुंदर दर्शनीय |
| भुवि | धरती पर |
| तीर्थकल्पा | तीर्थ के समान |
📝 व्याकरण: विशेषण-विशेष्य
विशेषण: जो शब्द संज्ञा या सर्वनाम की विशेषता बताते हैं, उन्हें विशेषण कहते हैं।
विशेष्य: जिसकी विशेषता बताई जाती है, उसे विशेष्य कहते हैं।
उदाहरण:
- नीलम् समुद्रम् — नीला समुद्र
- सुन्दरतमेषु आपणे — सुंदरतम दुकानों में
- स्वीयाः रीतिपरम्पराः — अपनी रीति-परंपराएँ
- विविधवर्णाः मत्स्याः — विविध रंगों वाली मछलियाँ
- स्थानीये स्थानम् — स्थानीय स्थान
- प्रथमम् स्थानम् — पहला स्थान
📝 व्याकरण: सर्वनाम
सर्वनाम: जो शब्द संज्ञा के बदले में प्रयुक्त होते हैं, उन्हें सर्वनाम कहते हैं।
उदाहरण:
- ते — वे
- तस्मिन् — उस में
- तत् — वह
- तेषाम् — उनका
- एषा — यह
- तौ — वे दोनों
- तस्यै — उसके लिए
- ताः — वे (स्त्रीलिंग)
- तेन — उससे
- सः — वह
📝 व्याकरण: अव्यय
अव्यय: जो शब्द कभी नहीं बदलते — न लिंग, न वचन, न विभक्ति।
पाठ में प्रयुक्त अव्यय:
- कुत्र — कहाँ
- अत्र — यहाँ
- तत्र — वहाँ
- इत इतः — इधर-उधर
- अद्य — आज
- ह्यः — कल
- श्वः — आगामी कल
- सदा — सदा
- एव — ही
- अपि — भी
- च — और
- न — नहीं
- आम् — हाँ
- नूनम् — निश्चित रूप से
- कदाचित् — कभी
📝 व्याकरण: षष्ठी विभक्ति
षष्ठी विभक्ति का प्रयोग: संबंध (अधिकार) के अर्थ में।
उदाहरण:
- समुद्रस्य मध्ये — समुद्र के मध्य में
- द्वीपानाम् समूहः — द्वीपों का समूह
- रामायणस्य काले — रामायण के समय
- भारतस्य भूमिः — भारत की भूमि
- उद्योगस्य विषयः — उद्योग का विषय
- देशस्य भक्तः — देश का भक्त
- समुद्रस्य तलम् — समुद्र का तल
📝 पाठ्यपुस्तक अभ्यास प्रश्नोत्तर
1. पाठं पठित्वा अधोलिखितानि पदानि परस्परं मेलयतु
| (क) | (ख) |
|---|---|
| हण्डुकमान् | अण्डमानः |
| कालापानी | सेल्युलरकारागारः |
| जारवा | जनजातिः |
| स्वराजद्वीपः | एलीफेण्टा |
| राधानगरतटः | श्वेतरेणुः |
| स्वातन्यवीरः | सावरकरः |
2. अधोलिखितानां प्रश्नानाम् उत्तराणि पूर्णवाक्येन लिखन्तु
(क) रामायणकाले अण्डमानद्वीपस्य नाम किम् आसीत्?
उत्तर: रामायणकाले अण्डमानद्वीपस्य नाम ‘हण्डुकमान्’ आसीत्।
(ख) स्वातन्यवीरः सावरकरः कति वर्षाणि कष्टं सोढवान्?
उत्तर: स्वातन्यवीरः सावरकरः दश वर्षाणि यावत् कल्पनातीतं घोरं कष्टं सोढवान्।
(ग) अण्डमानद्वीपे काः जनजातयः निवसन्ति?
उत्तर: अण्डमानद्वीपे अण्डमानी, ओङ्गी, जारवा, सेण्टिनली इत्यादयः जनजातयः निवसन्ति।
(घ) अण्डमानद्वीपे आजीविकार्थं जनाः किं कुर्वन्ति?
उत्तर: अण्डमानद्वीपे जनाः मुक्तामालाः, शुक्तिशल्पानि, नारिकेलशिल्पानि, उपस्कराः च इत्यादीनाम् उत्पादनेन वाणिज्येन च आजीविकां कुर्वन्ति। केचन कृषिकार्येण मत्स्यव्यापारेण च जीविकां निर्वहन्ति।
(ङ) अन्ते सर्वे मिलित्वा कं श्लोकं गायन्ति?
उत्तर: अन्ते सर्वे मिलित्वा इमं श्लोकं गायन्ति —
“हुतात्मनां पूततपःस्थलीयं
विनायकादिस्तुतिभाजनानाम्।
स्वराष्ट्रधर्मं ननु शिक्षयन्ती
सुदर्शनीया भुवि तीर्थकल्पा॥”
3. पाठं दृष्ट्वा रिक्तस्थानानि पूरयन्तु
(क) अण्डमानद्वीपस्य राजधानी श्रीविजयपुरम् अस्ति।
(ख) सूर्यांशः गृहं गत्वा जालपुटे अण्डमानस्य अन्वेषणम् अकरोत्।
(ग) प्रथमशताब्द्याम् अस्य नाम अगादेमन् इति आसीत्।
(घ) अस्मिन् द्वीपे सेल्युलर इति कारागारम् अस्ति।
(ङ) वयं स्वातन्यवीराणां बलिदानेन सुखेन जीवामः।
(च) कालापानी यूनेस्को-संस्थायाः वैश्विकसम्पदः सूच्यां संरक्षितम्।
(छ) कृषिकार्येण मत्स्यव्यापारेण च जीविकां निर्वहन्ति।
4. अधोलिखितानां विशेषण-विशेष्यपदानां मेलनं कृत्वा रिक्तस्थानानि पूरयन्तु
(क) नीलम् — समुद्रम्
(ख) सुन्दरतमेषु — आपणे
(ग) स्वीयाः — रीतिपरम्पराः
(घ) विविधवर्णाः — मत्स्याः
(ङ) स्थानीये — स्थानम्
(च) प्रथमम् — स्थानम्
5. पट्टकातः समुचितानि पदानि चित्वा विशेषणानुसारं विशेष्यपदं लिखन्तु
शब्द: वृक्षान्, गुरुकुलम्, गृहे, तटस्य, पाठशालां, पुस्तकानि, शाटिकायां, गजाय, युवती, मार्गः
(क) नूतने — गृहे
(ख) पवित्रं — गुरुकुलम्
(ग) रक्तायां — शाटिकायां
(घ) उत्तमानि — पुस्तकानि
(ङ) सुदीर्घः — मार्गः
(च) सुन्दरी — युवती
(छ) उन्नतान् — वृक्षान्
(ज) विशालां — पाठशालाम्
(झ) स्थूलाय — गजाय
(ञ) तस्य — तटस्य
6. पट्टकातः सर्वनामविशेषणपदानि चित्वा वाक्यानि पूरयन्तु
शब्द: ते, तस्मिन्, तत्, तेषां, एषा, तौ, तस्यै, ताः, तेन, सः
(क) तेषाम् पुष्पाणाम् उद्यानम् अस्ति।
(ख) एषा वृद्धा आपणं गच्छति।
(ग) तस्मिन् चित्रे चन्द्रयानम् अस्ति।
(घ) सः शिक्षकः संस्कृतं पाठयति।
(ङ) ते बालकाः जलं पिबन्ति।
(च) तत् पुष्पम् आकर्षकम् अस्ति।
(छ) तौ कन्दुकेन क्रीडतः।
(ज) ताः शिक्षिकाः गीतं शिक्षयन्ति।
(झ) तौ मयूरौ नृत्यतः।
(ञ) तस्यै बालिकायै पुस्तकानि यच्छ।
7. पाठे प्रयुक्तानि अव्ययपदानि क्रियापदानि च चित्वा समुचिते स्थाने लिखन्तु
अव्ययानि:
यथा — कुत्र
- अत्र
- तत्र
- इत इतः
- अद्य
- ह्यः
- श्वः
- सदा
- एव
- अपि
- च
- न
- आम्
- नूनम्
- कदाचित्
क्रियापदानि:
यथा — स्मरामि
- अस्ति
- भवति
- गच्छति
- आगच्छति
- पश्यति
- कथयति
- करोति
- वदति
- शृणोति
- पठति
- लिखति
- तिष्ठति
- निवसन्ति
- कुर्वन्ति
- चलन्ति
- दृश्यते
- जानीमः
- अकरोत्
- अगच्छम्
- दृष्टवान्
- श्रुत्वा
- गमिष्यामः
8. निम्नलिखितानां पदानां स्वरूपं सावधानं दृष्ट्वा उदाहरणानुसारं लिखन्तु
यथा — समुद्रस्य मध्ये
(क) द्वीपानां समूहः — द्वीपसमूहः
(ख) रामायणस्य काले — रामायणकाले
(ग) भारतस्य भूमिः — भारतभूमिः
(घ) उद्योगस्य विषयः — उद्योगविषयः
(ङ) देशस्य भक्तः — देशभक्तः
(च) समुद्रस्य तलम् — समुद्रतलम्
🎯 अतिरिक्त महत्वपूर्ण प्रश्न
अण्डमान-निकोबार द्वीपसमूह कहाँ स्थित है?
भारत के पूर्व में बंगाल की खाड़ी में
अण्डमान-निकोबार की राजधानी क्या है?
श्रीविजयपुरम (पोर्ट ब्लेयर)
अंग्रेजों ने इसका नाम क्या रखा था?
पोर्ट ब्लेयर
रामायण काल में इसका नाम क्या था?
हण्डुकमान्
पहली शताब्दी में इसका नाम क्या था?
अगादेमन्
सेल्युलर जेल का दूसरा नाम क्या है?
कालापानी
सेल्युलर जेल कितनी मंजिला है?
तीन मंजिला
वीर सावरकर ने कितने वर्ष कष्ट सहे?
दस वर्ष
सेल्युलर जेल किस सूची में संरक्षित है?
यूनेस्को विश्व धरोहर सूची में
अण्डमान में कौन-कौन सी जनजातियाँ रहती हैं?
अण्डमानी, ओंगी, जारवा, सेण्टिनली
कौन सी जनजाति समाज से दूर रहती है?
सेण्टिनली
अण्डमान के लोग आजीविका के लिए क्या करते हैं?
मोती की मालाएँ, सीप के शिल्प, नारियल के शिल्प, मसाले, खेती, मछली व्यापार
महात्मा गांधी मरीन राष्ट्रीय उद्यान कहाँ है?
अण्डमान में
स्कूबा डाइविंग कहाँ होती है?
स्वराजद्वीप में
एलीफेंटा तट कहाँ है?
स्वराजद्वीप में
अण्डमान का प्राकृतिक सौंदर्य कैसा है?
श्वेत रेत, नीला निर्मल जल, पारदर्शी समुद्रतल, हरियाली
‘द्वीपेषु रम्यः द्वीपोऽण्डमानः’ का अर्थ क्या है?
द्वीपों में सुंदर अण्डमान द्वीप
विशेषण क्या है?
जो संज्ञा की विशेषता बताए
विशेष्य क्या है?
जिसकी विशेषता बताई जाए
सर्वनाम क्या है?
संज्ञा के बदले प्रयुक्त होने वाले शब्द
अव्यय क्या है?
जो शब्द नहीं बदलते
षष्ठी विभक्ति का प्रयोग कहाँ होता है?
संबंध के अर्थ में
