एषः कः ? एषा का ? एतत् किम् ? कक्षा 6 संस्कृत (दीपकम)

एषः कः ? एषा का ? एतत् किम् ? कक्षा 6 संस्कृत (दीपकम) पाठयोजना

⏳ कालखंड 1 (प्रथम अवधि – 35-40 मिनट)

Click Here

दिनांक: _________


1. शिक्षण-उद्देश्य (Learning Objectives)

इस कालखंड के अंत तक छात्र—

  • संस्कृत में तीन लिंगों (पुल्लिङ्गम्, स्त्रीलिङ्गम्, नपुंसकलिङ्गम्) को पहचान सकेंगे।
  • सर्वनाम — सः, सा, तत्, एषः, एषा, एतत् — का अर्थ और प्रयोग समझ सकेंगे।
  • “यह कौन है?” / “यह क्या है?” — इस प्रकार के वाक्यों को संस्कृत में समझ सकेंगे।
  • चित्रों को देखकर संस्कृत में पहचान कर सकेंगे (जैसे — बालकः, बालिका, फलम्)।

2. शिक्षण-सामग्री (Teaching Aids)

  • पाठ्यपुस्तक (पृष्ठ 29-34)
  • लिंग-चार्ट (पुल्लिङ्ग, स्त्रीलिङ्ग, नपुंसकलिङ्ग)
  • चित्र-कार्ड्स (बालकः, बालिका, फलम्, शिक्षकः, शिक्षिका, पुस्तकम्, लेखनी आदि)
  • सर्वनाम-फ्लैश कार्ड्स (सः, सा, तत्, एषः, एषा, एतत्)
  • बोर्ड/स्मार्टबोर्ड

3. पूर्व-ज्ञान (Prerequisite Knowledge)

  • छात्रों ने पाठ 1 में वर्णमाला, स्वर, व्यंजन, गुणिताक्षर, संयुक्त व्यंजन पढ़-लिख लिए हैं।
  • उन्हें हिंदी/मातृभाषा में ‘लड़का’, ‘लड़की’, ‘फल’ जैसे शब्दों का ज्ञान है।
  • उन्हें ‘यह’, ‘वह’ सर्वनामों का सामान्य परिचय है।

4. शिक्षण-प्रक्रिया (Teaching Procedure) – चरणबद्ध

चरण 1: प्रस्तावना (प्रेरक प्रश्न) – (5 मिनट)

शिक्षक क्रिया:

कक्षा में प्रवेश करते ही विद्यार्थियों से पूछें—

  • “आपके सामने कौन बैठा है?” (एक छात्र/छात्रा की ओर इशारा करें)
  • “आप उसे हिंदी में क्या कहेंगे? — यह, वह?”
  • “क्या आप जानते हैं कि संस्कृत में ‘यह’ और ‘वह’ को क्या कहते हैं?”

छात्र प्रतिक्रिया: छात्र अपने विचार साझा करेंगे।

उद्देश्य: पाठ के विषय में रुचि उत्पन्न करना।


चरण 2: प्रस्तुतीकरण – लिंग एवं सर्वनाम (15 मिनट)

शिक्षक क्रिया:

(क) तीन लिंगों का परिचय (बोर्ड पर तालिका):

लिंग (संस्कृत)लिंग (हिंदी)उदाहरणसर्वनाम
पुल्लिङ्गम्पुल्लिंग (Masculine)बालकः, शिक्षकः, वृक्षःसः / एषः (वह / यह)
स्त्रीलिङ्गम्स्त्रीलिंग (Feminine)बालिका, शिक्षिका, लतासा / एषा (वह / यह)
नपुंसकलिङ्गम्नपुंसकलिंग (Neuter)फलम्, पुस्तकम्, चक्रम्तत् / एतत् (वह / यह)

(ख) सर्वनामों का अर्थ और उच्चारण:

सर्वनामअर्थलिंग
सःवह (पुल्लिंग)पुल्लिङ्गम्
सावह (स्त्रीलिंग)स्त्रीलिङ्गम्
तत्वह (नपुंसकलिंग)नपुंसकलिङ्गम्
एषःयह (पुल्लिंग)पुल्लिङ्गम्
एषायह (स्त्रीलिंग)स्त्रीलिङ्गम्
एतत्यह (नपुंसकलिंग)नपुंसकलिङ्गम्

(ग) उदाहरण वाक्य (बोर्ड पर):

  1. सः बालकः। (वह लड़का है।)
  2. सा बालिका। (वह लड़की है।)
  3. तत् फलम्। (वह फल है।)
  4. एषः शिक्षकः। (यह शिक्षक है।)
  5. एषा शिक्षिका। (यह शिक्षिका है।)
  6. एतत् पुस्तकम्। (यह पुस्तक है।)

(घ) चित्र-पहचान: पाठ्यपुस्तक (पृष्ठ 29-30) के चित्रों को दिखाते हुए छात्रों से पूछें:

  • “एषः कः?” (यह कौन है?) → “एषः बालकः।”
  • “एषा का?” → “एषा बालिका।”
  • “एतत् किम्?” → “एतत् फलम्।”

चरण 3: श्रवण एवं अनुकरण (5 मिनट)

शिक्षक क्रिया:

  • स्वयं सभी वाक्यों को सही उच्चारण के साथ 2-3 बार पढ़ें।
  • छात्र प्रत्येक वाक्य को दोहराएँ।
  • विशेष ध्यान दें: तत् और एतत् का उच्चारण (अंत में ‘त्’ का हल्का उच्चारण)।

चरण 4: निष्कर्ष एवं चर्चा (10 मिनट)

शिक्षक क्रिया:

निम्नलिखित प्रश्न पूछें—

  1. “बालकः” किस लिंग का शब्द है? (पुल्लिङ्गम्)
  2. “बालिका” किस लिंग का शब्द है? (स्त्रीलिङ्गम्)
  3. “फलम्” किस लिंग का शब्द है? (नपुंसकलिङ्गम्)
  4. “पुल्लिङ्गम्” के लिए कौन-सा सर्वनाम आता है? (सः/एषः)
  5. “नपुंसकलिङ्गम्” के लिए कौन-सा सर्वनाम आता है? (तत्/एतत्)

5. प्रमुख शब्द-अर्थ (Key Vocabulary)

संस्कृत शब्दहिंदी अर्थवाक्य प्रयोग
पुल्लिङ्गम्पुल्लिंग (Masculine Gender)रामः पुल्लिङ्गम् अस्ति।
स्त्रीलिङ्गम्स्त्रीलिंग (Feminine Gender)सीता स्त्रीलिङ्गम् अस्ति।
नपुंसकलिङ्गम्नपुंसकलिंग (Neuter Gender)फलम् नपुंसकलिङ्गम् अस्ति।
सर्वनामम्सर्वनाम (Pronoun)सः, सा, तत् — सर्वनामानि।
उदाहरणम्उदाहरण (Example)एतत् उदाहरणम् अस्ति।

6. छात्र-अधिगम (Student Learning Outcomes)

इस कालखंड के अंत तक—

  • छात्र तीनों लिंगों (पुल्लिङ्ग, स्त्रीलिङ्ग, नपुंसकलिङ्ग) को पहचान सकेंगे।
  • छात्र ‘सः, सा, तत्, एषः, एषा, एतत्’ सर्वनामों का सही प्रयोग कर सकेंगे।
  • छात्र चित्र देखकर “एषः कः?”, “एषा का?”, “एतत् किम्?” पूछ और उत्तर दे सकेंगे।

7. सतत मूल्यांकन (Formative Assessment)

मौखिक प्रश्न:

  • “‘एषः’ किस लिंग के लिए आता है?” (पुल्लिङ्गम्)
  • “‘सा’ किसके लिए आता है?” (स्त्रीलिङ्गम्)

बोर्ड पर लिखवाएँ:

  • “सः, सा, तत्, एषः, एषा, एतत्” — सभी सर्वनामों को कॉपी में लिखवाएँ।

रिक्त स्थान पूर्ति:

  • ______ बालकः। (सः / सा / तत्) — उत्तर: सः
  • ______ बालिका। (एषः / एषा / एतत्) — उत्तर: एषा

8. शिक्षक-टिप्पणी (Teacher’s Remark)

  • क्या छात्रों ने तीनों लिंगों को समझ लिया?
  • क्या ‘सः’ और ‘सा’ में अंतर स्पष्ट हो पाया?
  • क्या ‘तत्’ और ‘एतत्’ का उच्चारण सही हो पाया?
  • अगली अवधि के लिए योजना: क्रियापद (पठति, पिबति, खादति, गच्छति, क्रीडति) एवं वचन (एकवचन/द्विवचन/बहुवचन) सिखाना है।

⏳ कालखंड 2 (द्वितीय अवधि – 35-40 मिनट)

Click Here

दिनांक: _________


1. शिक्षण-उद्देश्य (Learning Objectives)

छात्र—

  • क्रियापदों (पठति, पिबति, खादति, गच्छति, क्रीडति) का अर्थ एवं प्रयोग समझेंगे।
  • वचन (एकवचनम्, द्विवचनम्, बहुवचनम्) की अवधारणा को समझेंगे।
  • क्रियापदों को वचन के अनुसार बदलना सीखेंगे:
    • एकवचन: पठति
    • द्विवचन: पठतः
    • बहुवचन: पठन्ति
  • सर्वनामों के साथ क्रियापदों का समन्वय कर सकेंगे।

2. पाठ्य-सामग्री (Teaching Aids)

  • पाठ्यपुस्तक (पृष्ठ 30-31)
  • क्रियापद-चार्ट (पठति, पठतः, पठन्ति आदि)
  • वचन-चार्ट (एकवचन, द्विवचन, बहुवचन)
  • फ्लैश कार्ड्स (क्रियापदों के)
  • रोल-प्ले गतिविधि सामग्री

3. पूर्व-ज्ञान (Prerequisite Knowledge)

  • छात्रों को लिंग और सर्वनाम का ज्ञान है (पिछली अवधि)।
  • उन्होंने हिंदी/मातृभाषा में क्रियाओं (खाता है, पीता है, पढ़ता है) का प्रयोग देखा है।
  • उन्हें ‘एक’ और ‘अनेक’ का सामान्य ज्ञान है।

4. शिक्षण-प्रक्रिया (Teaching Procedure)

चरण 1: पुनरावृत्ति एवं प्रस्तावना (5 मिनट)

शिक्षक क्रिया:

  • पिछली अवधि का पुनःस्मरण:
    “बालकः किस लिंग का शब्द है? इसके लिए कौन-सा सर्वनाम आता है?”
  • अब प्रश्न करें:
    “यदि बालक पढ़ता है, तो संस्कृत में क्या कहेंगे?” (बालकः पठति।)
    “यदि दो बालक पढ़ते हैं, तो क्या कहेंगे?” (बालकौ पठतः।)
    “यदि अनेक बालक पढ़ते हैं, तो क्या कहेंगे?” (बालकाः पठन्ति।)
  • उद्देश्य: वचन के प्रति जिज्ञासा उत्पन्न करना।

चरण 2: प्रस्तुतीकरण – क्रियापद एवं वचन (15 मिनट)

शिक्षक क्रिया:

(क) क्रियापदों का अर्थ (बोर्ड पर):

क्रियापद (संस्कृत)हिंदी अर्थ
पठतिपढ़ता है
पिबतिपीता है
खादतिखाता है
गच्छतिजाता है
क्रीडतिखेलता है

(ख) वचन का परिचय (बोर्ड पर तालिका):

वचन (संस्कृत)हिंदी अर्थसंख्याउदाहरण
एकवचनम्एकवचन (Singular)1बालकः पठति।
द्विवचनम्द्विवचन (Dual)2बालकौ पठतः।
बहुवचनम्बहुवचन (Plural)3+बालकाः पठन्ति।

(ग) क्रियापदों के वचन-रूप (बोर्ड पर सारणी):

धातु (मूल)एकवचनम्द्विवचनम्बहुवचनम्
पठ् (पढ़ना)पठतिपठतःपठन्ति
पिब् (पीना)पिबतिपिबतःपिबन्ति
खाद् (खाना)खादतिखादतःखादन्ति
गच्छ् (जाना)गच्छतिगच्छतःगच्छन्ति
क्रीड् (खेलना)क्रीडतिक्रीडतःक्रीडन्ति

(घ) सर्वनाम + क्रियापद (बोर्ड पर):

पुल्लिङ्गम्स्त्रीलिङ्गम्नपुंसकलिङ्गम्
सः पठति।सा पठति।तत् पठति।
तौ पठतः।ते पठतः।ते पठतः।
ते पठन्ति।ताः पठन्ति।तानि पठन्ति।

चरण 3: श्रवण एवं अनुकरण (5 मिनट)

शिक्षक क्रिया:

  • सभी वाक्यों को सही उच्चारण के साथ 2-3 बार पढ़ें:
    • “सः पठति। सा पठति। तत् पठति।”
    • “तौ पठतः। ते पठतः। ते पठतः।”
    • “ते पठन्ति। ताः पठन्ति। तानि पठन्ति।”
  • छात्र प्रत्येक वाक्य को दोहराएँ।

चरण 4: निष्कर्ष एवं चर्चा (10 मिनट)

शिक्षक क्रिया:

प्रश्न पूछें—

  1. “बालकः पिबति” — यह किस वचन का वाक्य है? (एकवचनम्)
  2. “बालिके खादतः” — कितनी बालिकाएँ खा रही हैं? (2)
  3. “बालकाः क्रीडन्ति” — इसका हिंदी अर्थ क्या है? (बालक खेलते हैं।)
  4. “गच्छति” का द्विवचन क्या है? (गच्छतः)
  5. “पठन्ति” किस वचन का रूप है? (बहुवचनम्)

5. प्रमुख शब्द-अर्थ (Key Vocabulary)

संस्कृत शब्दहिंदी अर्थवाक्य प्रयोग
एकवचनम्एकवचन (Singular)रामः पठति — एकवचनम्।
द्विवचनम्द्विवचन (Dual)रामकृष्णौ पठतः — द्विवचनम्।
बहुवचनम्बहुवचन (Plural)बालकाः पठन्ति — बहुवचनम्।
क्रियापदम्क्रिया (Verb)पठति, गच्छति — क्रियापदानि।
धातुःधातु (Root)पठ्, गम् — धातवः।

6. छात्र-अधिगम (Student Learning Outcomes)

इस कालखंड के अंत तक—

  • छात्र 5 क्रियापदों (पठति, पिबति, खादति, गच्छति, क्रीडति) के अर्थ बता सकेंगे।
  • छात्र क्रियापदों को एकवचन, द्विवचन, बहुवचन में बदल सकेंगे।
  • छात्र सर्वनामों के साथ क्रियापदों का समन्वय कर सकेंगे।
  • छात्र वाक्यों का वचन पहचान सकेंगे।

7. सतत मूल्यांकन (Formative Assessment)

मौखिक प्रश्न:

  • “‘पिबतः’ किस वचन का रूप है?” (द्विवचनम्)
  • “‘खादन्ति’ का एकवचन क्या है?” (खादति)

लिखित कार्य:

  • ‘गच्छति’, ‘गच्छतः’, ‘गच्छन्ति’ — कॉपी में लिखवाएँ।
  • “बालिका ______” (पठति/पठन्ति) — रिक्त स्थान भरवाएँ।

रिक्त स्थान पूर्ति:

  • एकवचनम्: सः पठति → द्विवचनम्: तौ ______ (पठतः) → बहुवचनम्: ते ______ (पठन्ति)।

8. शिक्षक-टिप्पणी (Teacher’s Remark)

  • क्या छात्रों ने क्रियापदों के वचन-रूपों को समझ लिया?
  • क्या उन्हें द्विवचन (दो के लिए) की अवधारणा स्पष्ट हुई? (यह हिंदी में नहीं है, इसलिए विशेष ध्यान देना होगा।)
  • क्या ‘पठतः’ और ‘पठन्ति’ का उच्चारण सही हो पाया?
  • अगली अवधि के लिए योजना: प्रश्न-निर्माण (कः? का? किम्?) और अधिक अभ्यास कराना है।

⏳ कालखंड 3 (तृतीय अवधि – 35-40 मिनट)

Click Here

दिनांक: _________


1. शिक्षण-उद्देश्य (Learning Objectives)

छात्र—

  • प्रश्नवाचक सर्वनाम — कः? का? किम्? — का अर्थ और प्रयोग समझेंगे।
  • “कः?”, “का?”, “किम्?” से प्रश्न पूछना और उत्तर देना सीखेंगे।
  • सभी तीन लिंगों और तीनों वचनों में प्रश्न-उत्तर का अभ्यास करेंगे।
  • पाठ्यपुस्तक (पृष्ठ 33-38) के संवादों का अध्ययन करेंगे।

2. पाठ्य-सामग्री (Teaching Aids)

  • पाठ्यपुस्तक (पृष्ठ 33-38)
  • प्रश्नवाचक-चार्ट (कः? का? किम्?)
  • चित्र-कार्ड्स (विभिन्न वस्तुओं/व्यक्तियों के)
  • बोर्ड/स्मार्टबोर्ड

3. पूर्व-ज्ञान (Prerequisite Knowledge)

  • छात्रों को लिंग, वचन, सर्वनाम और क्रियापदों का ज्ञान है (पिछली अवधियाँ)।
  • उन्होंने ‘सः’, ‘सा’, ‘तत्’ आदि का प्रयोग सीख लिया है।

4. शिक्षण-प्रक्रिया (Teaching Procedure)

चरण 1: पुनरावृत्ति एवं प्रस्तावना (5 मिनट)

शिक्षक क्रिया:

  • पिछली अवधि का पुनःस्मरण:
    “‘पठति’ किस वचन का रूप है? ‘पठतः’ किस वचन का?”
  • अब प्रश्न करें:
    “यदि हम किसी से पूछें — ‘यह कौन है?’ — तो संस्कृत में क्या कहेंगे?”
    “‘यह क्या है?’ — संस्कृत में क्या कहेंगे?”
  • उद्देश्य: प्रश्नवाचक शब्दों के प्रति रुचि उत्पन्न करना।

चरण 2: प्रस्तुतीकरण – प्रश्नवाचक सर्वनाम (15 मिनट)

शिक्षक क्रिया:

(क) प्रश्नवाचक सर्वनाम (बोर्ड पर तालिका):

प्रश्न (संस्कृत)हिंदी अर्थलिंग
कः?कौन? (पुल्लिंग)पुल्लिङ्गम्
का?कौन? (स्त्रीलिंग)स्त्रीलिङ्गम्
किम्?क्या? (नपुंसकलिंग)नपुंसकलिङ्गम्

(ख) प्रश्न-उत्तर के उदाहरण (बोर्ड पर):

प्रश्नउत्तर
एषः कः? (यह कौन है?)एषः बालकः।
एषा का? (यह कौन है?)एषा बालिका।
एतत् किम्? (यह क्या है?)एतत् फलम्।
सः कः? (वह कौन है?)सः शिक्षकः।
सा का? (वह कौन है?)सा शिक्षिका।
तत् किम्? (वह क्या है?)तत् पुस्तकम्।

(ग) विभिन्न वचनों में प्रश्न-उत्तर (बोर्ड पर):

वचनप्रश्न (पुल्लिङ्ग)उत्तर
एकवचनसः कः?सः बालकः।
द्विवचनतौ कौ?तौ बालकौ।
बहुवचनते के?ते बालकाः।
वचनप्रश्न (स्त्रीलिङ्ग)उत्तर
एकवचनसा का?सा बालिका।
द्विवचनते के?ते बालिके।
बहुवचनताः का?ताः बालिकाः।
वचनप्रश्न (नपुंसकलिङ्ग)उत्तर
एकवचनतत् किम्?तत् फलम्।
द्विवचनते के?ते फले।
बहुवचनतानि कानि?तानि फलानि।

(घ) पाठ्यपुस्तक के संवाद (पृष्ठ 33-35) — शिक्षक स्वयं पढ़ें, छात्र दोहराएँ और अर्थ समझें।


चरण 3: जोड़ी-कार्य (Pair Work) – (8 मिनट)

शिक्षक क्रिया:

  • छात्रों को जोड़ियों में बाँटें।
  • एक छात्र प्रश्न पूछेगा, दूसरा उत्तर देगा:
    • छात्र 1: “एषः कः?”
    • छात्र 2: “एषः बालकः।”
    • छात्र 1: “एषा का?”
    • छात्र 2: “एषा बालिका।”
    • छात्र 1: “एतत् किम्?”
    • छात्र 2: “एतत् पुस्तकम्।”
  • शिक्षक घूम-घूमकर सहायता करेंगे।

चरण 4: निष्कर्ष एवं आकलन (7 मिनट)

शिक्षक क्रिया:

प्रश्न पूछें—

  1. पुल्लिङ्ग में ‘कौन?’ पूछने के लिए कौन-सा शब्द आता है? (कः?)
  2. स्त्रीलिङ्ग में ‘कौन?’ पूछने के लिए कौन-सा शब्द आता है? (का?)
  3. नपुंसकलिङ्ग में ‘क्या?’ पूछने के लिए कौन-सा शब्द आता है? (किम्?)
  4. दो बालकों के लिए प्रश्न क्या होगा? (तौ कौ?)

5. प्रमुख शब्द-अर्थ (Key Vocabulary)

संस्कृत शब्दहिंदी अर्थवाक्य प्रयोग
कःकौन? (पुल्लिंग)सः कः? — सः बालकः।
काकौन? (स्त्रीलिंग)सा का? — सा बालिका।
किम्क्या? (नपुंसकलिंग)तत् किम्? — तत् फलम्।
कौकौन? (द्विवचन)तौ कौ? — तौ बालकौ।
केकौन? (बहुवचन, पु./नपु.)ते के? — ते बालकाः।
कानिक्या? (बहुवचन, नपुं.)तानि कानि? — तानि फलानि।

6. छात्र-अधिगम (Student Learning Outcomes)

इस कालखंड के अंत तक—

  • छात्र ‘कः?’, ‘का?’, ‘किम्?’ का सही प्रयोग कर सकेंगे।
  • छात्र सभी तीन लिंगों और तीनों वचनों में प्रश्न पूछ और उत्तर दे सकेंगे।
  • छात्र पाठ्यपुस्तक के संवादों को पढ़ और समझ सकेंगे।
  • छात्र जोड़ी में संवाद कर सकेंगे।

7. सतत मूल्यांकन (Formative Assessment)

मौखिक प्रश्न:

  • “‘किम्’ किस लिंग के लिए आता है?” (नपुंसकलिङ्गम्)
  • “दो बालिकाओं के लिए प्रश्न क्या होगा?” (ते के?)

लिखित कार्य:

  • “सः कः?” — इसका उत्तर लिखें (सः बालकः।)
  • “तत् किम्?” — इसका उत्तर लिखें (तत् फलम्।)

रिक्त स्थान पूर्ति:

  • एकवचनम्: सः कः? → द्विवचनम्: तौ ______? (कौ) → बहुवचनम्: ते ______? (के)
  • एषा ______? (का) — उत्तर: एषा बालिका।

8. शिक्षक-टिप्पणी (Teacher’s Remark)

  • क्या छात्रों ने प्रश्नवाचक शब्दों को लिंग और वचन के साथ जोड़ा?
  • क्या वे ‘कौ’ और ‘के’ में अंतर समझ पा रहे हैं?
  • क्या जोड़ी-कार्य में सभी छात्रों ने भाग लिया?
  • अगली अवधि के लिए योजना: शब्द-रूप (अकारान्त, आकारान्त, ईकारान्त) और अभ्यास कराना है।

⏳ कालखंड 4 (चौथी अवधि – 35-40 मिनट)

Click Here

दिनांक: _________


1. शिक्षण-उद्देश्य (Learning Objectives)

छात्र—

  • अकारान्त-पुल्लिङ्ग (बालक, वृक्ष, शिक्षक), आकारान्त-स्त्रीलिङ्ग (बालिका, लता, शिक्षिका) और ईकारान्त-स्त्रीलिङ्ग (लेखनी, नदी, भगिनी) शब्दों को पहचानेंगे।
  • नपुंसकलिङ्ग शब्दों (फलम्, पुस्तकम्, जलम्) को पहचानेंगे।
  • इन शब्दों का एकवचन/द्विवचन/बहुवचन में प्रयोग करेंगे।
  • पाठ्यपुस्तक (पृष्ठ 39-43) के अभ्यासों को हल करेंगे।

2. पाठ्य-सामग्री (Teaching Aids)

  • पाठ्यपुस्तक (पृष्ठ 39-43)
  • शब्द-रूप चार्ट (अकारान्त, आकारान्त, ईकारान्त)
  • ‘तत्’ और ‘एतत्’ के रूपों की तालिका
  • अभ्यास-पत्रिका (Worksheets)

3. पूर्व-ज्ञान (Prerequisite Knowledge)

  • छात्रों को लिंग, वचन, सर्वनाम, क्रियापद का ज्ञान है (पिछली अवधियाँ)।
  • उन्होंने प्रश्न-उत्तर का अभ्यास कर लिया है।

4. शिक्षण-प्रक्रिया (Teaching Procedure)

चरण 1: पुनरावृत्ति एवं प्रस्तावना (5 मिनट)

शिक्षक क्रिया:

  • पिछली अवधियों का संक्षिप्त पुनःस्मरण:
    “कः? का? किम्? — ये किसके लिए आते हैं?”
    “पठति, पठतः, पठन्ति — ये किस वचन के रूप हैं?”
  • अब प्रश्न करें:
    “क्या आप जानते हैं कि ‘बालक’ किस प्रकार का शब्द है? इसके अंत में कौन-सा वर्ण है?” (‘अ’)
    “‘बालिका’ के अंत में कौन-सा वर्ण है?” (‘आ’)
    “‘लेखनी’ के अंत में कौन-सा वर्ण है?” (‘ई’)
  • उद्देश्य: शब्द-रूपों के प्रति जिज्ञासा उत्पन्न करना।

चरण 2: प्रस्तुतीकरण – शब्द-रूप (15 मिनट)

शिक्षक क्रिया:

(क) अकारान्त-पुल्लिङ्ग शब्द (बोर्ड पर):

वचनबालक (लड़का)शिक्षक (शिक्षक)वृक्ष (पेड़)
एकवचनबालकःशिक्षकःवृक्षः
द्विवचनबालकौशिक्षकौवृक्षौ
बहुवचनबालकाःशिक्षकाःवृक्षाः

(ख) आकारान्त-स्त्रीलिङ्ग शब्द (बोर्ड पर):

वचनबालिका (लड़की)शिक्षिका (शिक्षिका)लता (बेल)
एकवचनबालिकाशिक्षिकालता
द्विवचनबालिकेशिक्षिकेलते
बहुवचनबालिकाःशिक्षिकाःलताः

(ग) ईकारान्त-स्त्रीलिङ्ग शब्द (बोर्ड पर):

वचनलेखनी (पेन)नदी (नदी)भगिनी (बहन)
एकवचनलेखनीनदीभगिनी
द्विवचनलेखन्यौनद्यौभगिन्यौ
बहुवचनलेखन्यःनद्यःभगिन्यः

(घ) अकारान्त-नपुंसकलिङ्ग शब्द (बोर्ड पर):

वचनफलम् (फल)पुस्तकम् (पुस्तक)जलम् (जल)
एकवचनफलम्पुस्तकम्जलम्
द्विवचनफलेपुस्तकेजले
बहुवचनफलानिपुस्तकानिजलानि

(ङ) ‘तत्’ और ‘एतत्’ के रूप (बोर्ड पर):

वचनतत् (पुल्लिङ्ग)तत् (स्त्रीलिङ्ग)तत् (नपुंसकलिङ्ग)
एकवचनसःसातत्
द्विवचनतौतेते
बहुवचनतेताःतानि
वचनएतत् (पुल्लिङ्ग)एतत् (स्त्रीलिङ्ग)एतत् (नपुंसकलिङ्ग)
एकवचनएषःएषाएतत्
द्विवचनएतौएतेएते
बहुवचनएतेएताःएतानि

चरण 3: अभ्यास (पाठ्यपुस्तक) – 10 मिनट

शिक्षक क्रिया:

छात्रों को पाठ्यपुस्तक के निम्नलिखित अभ्यास करने को कहें:

  1. पृष्ठ 39 — अभ्यास 1: चित्रों को देखकर संस्कृत शब्द लिखें।
  2. पृष्ठ 40 — अभ्यास 2: उदाहरणानुसार पट्टिका से पद चुनकर रिक्त स्थान भरें।
  3. पृष्ठ 41 — अभ्यास 5: पट्टिका से पद चुनकर उचित घटे (कॉलम) में भरें।
  4. पृष्ठ 42 — अभ्यास 6: प्रश्नों के उत्तर एकपद/पूर्णवाक्य में लिखें।
  • शिक्षक घूम-घूमकर छात्रों की सहायता करेंगे।

चरण 4: निष्कर्ष एवं आकलन (5 मिनट)

शिक्षक क्रिया:

प्रश्न पूछें—

  1. “बालक” किस प्रकार का शब्द है? (अकारान्त-पुल्लिङ्ग)
  2. “बालिका” किस प्रकार का शब्द है? (आकारान्त-स्त्रीलिङ्ग)
  3. “लेखनी” किस प्रकार का शब्द है? (ईकारान्त-स्त्रीलिङ्ग)
  4. “फलम्” किस प्रकार का शब्द है? (अकारान्त-नपुंसकलिङ्ग)

5. प्रमुख शब्द-अर्थ (Key Vocabulary)

संस्कृत शब्दहिंदी अर्थवाक्य प्रयोग
अकारान्तःअकारान्त (Ending with ‘अ’)बालकः अकारान्तः अस्ति।
आकारान्तःआकारान्त (Ending with ‘आ’)बालिका आकारान्ता अस्ति।
ईकारान्तःईकारान्त (Ending with ‘ई’)लेखनी ईकारान्ता अस्ति।
नपुंसकलिङ्गम्नपुंसकलिंग (Neuter)फलम् नपुंसकलिङ्गम् अस्ति।

6. छात्र-अधिगम (Student Learning Outcomes)

इस कालखंड के अंत तक—

  • छात्र अकारान्त, आकारान्त, ईकारान्त शब्दों को पहचान सकेंगे।
  • छात्र शब्दों का एकवचन, द्विवचन, बहुवचन रूप बना सकेंगे।
  • छात्र ‘तत्’ और ‘एतत्’ के सभी रूपों का प्रयोग कर सकेंगे।
  • छात्र पाठ्यपुस्तक के अभ्यासों को हल कर सकेंगे।

7. सतत मूल्यांकन (Formative Assessment)

मौखिक प्रश्न:

  • “‘शिक्षिका’ किस प्रकार का शब्द है?” (आकारान्त-स्त्रीलिङ्ग)
  • “‘पुस्तकम्’ का बहुवचन क्या है?” (पुस्तकानि)

लिखित कार्य:

  • ‘बालक’ का एकवचन, द्विवचन, बहुवचन लिखें।
  • ‘नदी’ का एकवचन, द्विवचन, बहुवचन लिखें।

रिक्त स्थान पूर्ति:

  • बालिका (एकवचन) → ______ (द्विवचन) → बालिकाः (बहुवचन) — उत्तर: बालिके
  • फलम् (एकवचन) → फले (द्विवचन) → ______ (बहुवचन) — उत्तर: फलानि

8. शिक्षक-टिप्पणी (Teacher’s Remark)

  • क्या छात्रों ने विभिन्न प्रकार के शब्द-रूपों को समझ लिया?
  • क्या द्विवचन में ‘ई’ वाले शब्दों (लेखन्यौ) का रूप बनाने में कठिनाई आ रही है?
  • क्या वे ‘तत्’ और ‘एतत्’ के सभी रूपों को पहचान पा रहे हैं?
  • अगली अवधि के लिए योजना: शेष अभ्यास, योग्यताविस्तर और परियोजना-कार्य कराना है।

⏳ कालखंड 5 (पाँचवीं अवधि – 35-40 मिनट)

Click Here

दिनांक: _________


1. शिक्षण-उद्देश्य (Learning Objectives)

छात्र—

  • पाठ के सभी अभ्यासों (पृष्ठ 39-44) को पूरा करेंगे।
  • योग्यताविस्तर (अकारान्त-शब्द, आकारान्त-शब्द, ईकारान्त-शब्द, ‘तत्’/’एतत्’/’किम्’ के रूप) को समझेंगे।
  • परियोजना-कार्य (गृह-वस्तुओं के नाम लिखना) करेंगे।
  • ‘तत्’, ‘एतत्’, ‘किम्’ के सभी रूपों की तालिका स्मरण करेंगे।

2. पाठ्य-सामग्री (Teaching Aids)

  • पाठ्यपुस्तक (पृष्ठ 42-44 — योग्यताविस्तर एवं परियोजना)
  • शब्द-रूप तालिका (बोर्ड पर)
  • अभ्यास-पत्रिका (शेष अभ्यास)
  • A3 शीट (परियोजना-कार्य हेतु)

3. पूर्व-ज्ञान (Prerequisite Knowledge)

  • छात्रों ने पिछली अवधियों में लिंग, वचन, सर्वनाम, क्रियापद, शब्द-रूप पढ़-लिख लिए हैं।
  • उन्होंने अधिकांश अभ्यास कर लिए हैं।

4. शिक्षण-प्रक्रिया (Teaching Procedure)

चरण 1: पुनरावृत्ति एवं प्रस्तावना (5 मिनट)

शिक्षक क्रिया:

  • पिछली अवधि का संक्षिप्त पुनःस्मरण:
    “अकारान्त-पुल्लिङ्ग का एक उदाहरण दीजिए।”
    “आकारान्त-स्त्रीलिङ्ग का एक उदाहरण दीजिए।”
    “ईकारान्त-स्त्रीलिङ्ग का एक उदाहरण दीजिए।”
    “नपुंसकलिङ्ग का एक उदाहरण दीजिए।”
  • अब घोषित करें:
    “आज हम शेष अभ्यास करेंगे और ‘योग्यताविस्तर’ को समझेंगे।”

चरण 2: शेष अभ्यास (पाठ्यपुस्तक) – 12 मिनट

शिक्षक क्रिया:

छात्रों को निम्नलिखित शेष अभ्यास करने को कहें:

  1. पृष्ठ 42 — अभ्यास 7: उदाहरणानुसार प्रश्न-निर्माण करें।
    • सः गजः। → सः कः?
    • सः बालकः। → ______ (सः कः?)
    • सा नदी। → ______ (सा का?)
    • तत् फलम्। → ______ (तत् किम्?)
  2. पृष्ठ 42 — अभ्यास 8: परस्पर-संबंधित पदों को संयोजित करें और रिक्त स्थान भरें।
    • कमलम् → विकसति
    • लेखकः → लिखति
    • फलम् → पतति
    • नर्तकी → नृत्यति
    • चालकः → चालयति
    • गायिका → गायति
  3. पृष्ठ 42 — अभ्यास 9: कोष्ठक से उचित पद चुनकर वाक्य बनाएँ।
    • कः/का धावति? → बालकः धावति। / बालिका धावति। / शुनकः धावति।
  • शिक्षक घूम-घूमकर सहायता करेंगे।

चरण 3: योग्यताविस्तर (पृष्ठ 42-43) – 10 मिनट

शिक्षक क्रिया:

(क) अकारान्त-शब्द, आकारान्त-शब्द, ईकारान्त-शब्द की पुनरावृत्ति:

प्रकारलिंगउदाहरणविशेषता
अकारान्तपुल्लिङ्ग/नपुंसकलिङ्गबालकः, फलम्अंत में ‘अ’
आकारान्तस्त्रीलिङ्गबालिका, लताअंत में ‘आ’
ईकारान्तस्त्रीलिङ्गलेखनी, नदीअंत में ‘ई’

(ख) ‘तत्’, ‘एतत्’, ‘किम्’ के रूप (बोर्ड पर सारणी):

सर्वनामपुल्लिङ्ग (ए/द्वि/बहु)स्त्रीलिङ्ग (ए/द्वि/बहु)नपुंसकलिङ्ग (ए/द्वि/बहु)
तत्सः / तौ / तेसा / ते / ताःतत् / ते / तानि
एतत्एषः / एतौ / एतेएषा / एते / एताःएतत् / एते / एतानि
किम्कः / कौ / केका / के / काःकिम् / के / कानि

(ग) महत्वपूर्ण सूत्र (बोर्ड पर):

  • ‘तत्’ और ‘एतत्’ के रूप लिंग और वचन के अनुसार बदलते हैं।
  • ‘किम्’ के रूप भी लिंग और वचन के अनुसार बदलते हैं।
  • ये रूप प्रश्न-निर्माण और उत्तर-निर्माण में सहायक हैं।

चरण 4: परियोजना-कार्य (पृष्ठ 43) – 5 मिनट

शिक्षक क्रिया:

  • छात्रों को परियोजना-कार्य (गृह-वस्तुओं के नाम) समझाएँ:
    “आपको अपने घर की 15 वस्तुओं के नाम लिंग-विभाग (पुल्लिङ्ग, स्त्रीलिङ्ग, नपुंसकलिङ्ग) के अनुसार लिखने हैं।”
  • उदाहरण (बोर्ड पर):
    • पुल्लिङ्ग: घटः (घड़ा), दीपः (दीपक), स्यूतः (थैला)
    • स्त्रीलिङ्ग: पेटिका (पेटी), कूपी (बोतल), द्रोणी (टोकरी)
    • नपुंसकलिङ्ग: फलम् (फल), जलम् (जल), पुस्तकम् (पुस्तक)
  • गृहकार्य: परियोजना-कार्य घर पर पूरा करके लाना है।

चरण 5: सारांश एवं आकलन (5 मिनट)

शिक्षक क्रिया:

  • पूरे पाठ का संक्षिप्त सारांश:
    “इस पाठ में हमने तीन लिंग (पुल्लिङ्ग, स्त्रीलिङ्ग, नपुंसकलिङ्ग), तीन वचन (एकवचन, द्विवचन, बहुवचन), सर्वनाम (सः, सा, तत्, एषः, एषा, एतत्), क्रियापद (पठति, पिबति आदि) और प्रश्नवाचक शब्द (कः, का, किम्) सीखे।”

मूल्यांकन प्रश्न:

  1. “त्रीन् लिङ्गानि के? नामानि लिखत।” (पुल्लिङ्गम्, स्त्रीलिङ्गम्, नपुंसकलिङ्गम्)
  2. “एकवचनम्, द्विवचनम्, बहुवचनम् — उदाहरण सहित लिखत।”
  3. “सः, सा, तत् — इन तीनों का प्रयोग करके एक-एक वाक्य लिखत।”
  4. “कः? का? किम्? — इन तीनों का प्रयोग करके प्रश्न-निर्माण करें।”

5. प्रमुख शब्द-अर्थ (Key Vocabulary)

संस्कृत शब्दहिंदी अर्थवाक्य प्रयोग
योग्यताविस्तरःविस्तार (Extension)योग्यताविस्तरः ज्ञानवर्धकः अस्ति।
परियोजनाकार्यम्परियोजना (Project Work)परियोजनाकार्यं गृहे करणीयम्।
गृहवस्तूनिघर की वस्तुएँ (Household items)गृहवस्तूनां नामानि लिखत।
लिङ्गविभागःलिंग-विभाग (Gender classification)शब्दानां लिङ्गविभागं कुरुत।

6. छात्र-अधिगम (Student Learning Outcomes)

इस कालखंड के अंत तक—

  • छात्र पाठ के सभी अभ्यासों को हल कर चुके होंगे।
  • छात्र ‘योग्यताविस्तर’ में दिए गए सभी शब्द-रूपों को समझेंगे।
  • छात्र ‘तत्’, ‘एतत्’, ‘किम्’ के सभी रूपों को स्मरण करेंगे।
  • छात्र गृह-वस्तुओं के नाम लिंगानुसार लिख सकेंगे।

7. सतत मूल्यांकन (Formative Assessment)

मौखिक प्रश्न:

  • “‘तत्’ का बहुवचन (पुल्लिङ्ग) क्या है?” (ते)
  • “‘एतत्’ का स्त्रीलिङ्ग-द्विवचन क्या है?” (एते)
  • “‘किम्’ का नपुंसकलिङ्ग-एकवचन क्या है?” (किम्)

लिखित कार्य:

  • ‘तत्’ के सभी रूप (पुल्लिङ्ग, स्त्रीलिङ्ग, नपुंसकलिङ्ग — तीनों वचनों में) लिखें।
  • ‘एतत्’ के सभी रूप लिखें।

रिक्त स्थान पूर्ति:

  • सः (एकवचन) → ______ (द्विवचन) → ते (बहुवचन) — उत्तर: तौ
  • एषा (एकवचन) → एते (द्विवचन) → ______ (बहुवचन) — उत्तर: एताः

8. शिक्षक-टिप्पणी (Teacher’s Remark)

  • क्या छात्रों ने सभी अभ्यासों को स्वतंत्र रूप से हल कर लिया?
  • क्या उन्हें ‘तत्’ और ‘एतत्’ के सभी रूप स्मरण हो गए?
  • क्या द्विवचन (दो के लिए) का प्रयोग स्पष्ट हो पाया?
  • परियोजना-कार्य के लिए छात्रों को स्पष्ट निर्देश दिए गए हैं।
  • अगले पाठ हेतु तैयारी: पाठ 3 — “अहं च त्वं च” (सर्वनाम और ‘अस्’ धातु के रूप) का आरंभ करना है।


✅ पाठ 2: एषः कः? एषा का? एतत् किम्? — समाप्त


📝 कुल अवधि: 5 कालखंड


📌 पाठ के प्रमुख शिक्षण-बिंदु (सारांश):

क्रमशिक्षण-बिंदुविवरण
1लिंग (Gender)पुल्लिङ्गम्, स्त्रीलिङ्गम्, नपुंसकलिङ्गम्
2सर्वनाम (Pronouns)सः, सा, तत्, एषः, एषा, एतत्
3प्रश्नवाचक शब्दकः? (पु.), का? (स्त्री.), किम्? (नपुं.)
4वचन (Number)एकवचनम्, द्विवचनम्, बहुवचनम्
5क्रियापद (Verbs)पठति, पिबति, खादति, गच्छति, क्रीडति (तीनों वचनों में)
6शब्द-रूपअकारान्त (बालकः), आकारान्त (बालिका), ईकारान्त (लेखनी), नपुंसकलिङ्ग (फलम्)
7‘तत्’ और ‘एतत्’ के रूपसभी लिंगों और वचनों में
8प्रश्न-निर्माणकः? का? किम्? कौ? के? कानि?

एषः कः ? एषा का ? एतत् किम् ? कक्षा 6 संस्कृत (दीपकम) नोट्स

एषः कः ? एषा का ? एतत् किम् ? Class 6 Summary

प्रस्तुत पाठ में अकारान्त पुंलिङ्ग आकारान्त स्त्रीलिङ्ग तथा अकारान्त नपुंसकलिङ्ग शब्दों का परिचय चित्रों के माध्यम से कराया गया है। प्रत्येक शब्द के साथ उसका वाचक चित्र दिया गया है। जिन शब्दों के अंत में ‘अ’ वर्ण आता है, उन्हें ‘अकारान्त शब्द कहते हैं। जिन शब्दों के अंत में ‘आ’ आता है, उन्हें ‘आकारान्त शब्द कहते हैं। पुंलिङ्ग का अर्थ हैं – पुरुष जाति के लिए प्रयुक्त होने वाले शब्द । स्त्रीलिङ्ग का अर्थ है – स्त्री जाति के लिए प्रयुक्त होने वाले शब्द । पाठ में प्रयुक्त पुंलिङ्ग, स्त्रीलिङ्ग और नपुंसकलिङ्ग शब्दों को तीनों वचनों यानि एकवचन, द्विवचन और बहुवचन में दिखाया गया है। पाठ में प्रयुक्त पुंलिङ्ग, स्त्रीलिङ्ग और नपुंसकलिङ्ग शब्द निम्नलिखित हैं

एषः कः ? एषा का ? एतत् किम् ? Class 6 Notes

मूलपाठः, शब्दार्थाः, सरलार्थाः, अभ्यासकार्यम् च

पुंलिङ्गम्

NCERT Class 6 Sanskrit Deepakam Chapter 2 Question Answer एषः कः एषा का एतत् किम् 4.2
उत्तरम्:
NCERT Class 6 Sanskrit Deepakam Chapter 2 Question Answer एषः कः एषा का एतत् किम् 4.3

स्त्रीलिङ्गम्

NCERT Class 6 Sanskrit Deepakam Chapter 2 Question Answer एषः कः एषा का एतत् किम् 4.4
उत्तरम्:
NCERT Class 6 Sanskrit Deepakam Chapter 2 Question Answer एषः कः एषा का एतत् किम् 4.5

नपुंसकलिङ्गम्
NCERT Class 6 Sanskrit Deepakam Chapter 2 Question Answer एषः कः एषा का एतत् किम् 4.6
उत्तरम्:
NCERT Class 6 Sanskrit Deepakam Chapter 2 Question Answer एषः कः एषा का एतत् किम् 4.7
माध्यमों से दर्शाया गया है। यहाँ क्रियापदों को तीनों वचनों में दिखाया
पाठ में क्रिया पदों को भी चित्रों के माध्यमों से दर्शाया गया है। यहाँ क्रियापदों को तीनों वचनों में दिखाया गया है। वे क्रियापद निम्नलिखित हैं-

क्रियापदानि

NCERT Class 6 Sanskrit Deepakam Chapter 2 Question Answer एषः कः एषा का एतत् किम् 4.8
उत्तरम्:
NCERT Class 6 Sanskrit Deepakam Chapter 2 Question Answer एषः कः एषा का एतत् किम् 4.9

इस पाठ में सर्वनाम शब्दों को चित्रों के माध्यम से समझाया गया है। पाठ में प्रयुक्त सर्वनाम शब्द निम्नलिखित हैं-

सर्वनामप्रयोगः
NCERT Class 6 Sanskrit Deepakam Chapter 2 Question Answer एषः कः एषा का एतत् किम् 5.1
उत्तरम्:
NCERT Class 6 Sanskrit Deepakam Chapter 2 Question Answer एषः कः एषा का एतत् किम् 5.2

मूलपाठः, अन्वयः, शब्दार्थाः, सरलार्थाः अभ्यासकार्यम् च

NCERT Class 6 Sanskrit Deepakam Chapter 2 Question Answer एषः कः एषा का एतत् किम् 5.3

पुंलिङ्गम् (एकवचनम्)

क
सः कः ?
सः शिक्षकः ।
सः किं करोति ?
सः पाठयति ।
किं सः भ्रमति ?
न सः न भ्रमति ।
सः तु पाठयति ।

शब्दार्था:-
सः – वह ।
कः – कौन ।
शिक्षक:- शिक्षक |
किं- क्या ।
करोति- करता है।
न- नहीं।
भ्रमति – घूमता है।
तु – तो।
पाठयति – पढ़ाता है।

सरलार्थ:- वह कौन हैं?
वह शिक्षक हैं।
वह क्या करते हैं?
वह पढ़ाते हैं।
क्या वह घूमते हैं ?
नहीं, वह नहीं घूमते हैं।
वह तो पढ़ाते हैं।

Class 6 Sanskrit Chapter 2 Notes एषः कः ? एषा का ? एतत् किम् ? Summary
NCERT Class 6 Sanskrit Deepakam Chapter 2 Question Answer एषः कः एषा का एतत् किम् 5.4

पुंलिङ्गम् (द्विवचनम् )

ख
तौ कौ?
तौ मयूरौ ।
तौ किं कुरुत: ?
तौ नृत्यतः ।
किं तौ खादतः ।
न तौ न खादतः।
तौ तु नृत्यतः ।

शब्दार्था:-
तौ – वे दोनों
कौ – कौन / क्या ।
मयूरौ-दो मयूर (मोर)।
किम् – क्या । नृत्यतः – नाचते हैं।
खादत:- खाते हैं।
न- नहीं ।
तु – तो।
सरलार्थ:- वे दोनों क्या हैं?
वे दोनों मयूर (मोर) हैं।
वे दोनों क्या करते हैं?
वे दोनों नाचते हैं।
क्या वे दोनों खाते है ? / खा रहे हैं?
नहीं, वे दोनों नहीं खाते हैं।
वे दोनों तो नाचते हैं।

NCERT Class 6 Sanskrit Deepakam Chapter 2 Question Answer एषः कः एषा का एतत् किम् 5.5

पुंलिङ्गम् (बहुवचनम् )

ग
ते के?
ते बालकाः ।
ते किं कुर्वन्ति ?
ते क्रीडन्ति ।
किं ते गायन्ति ?
न ते न गायन्ति ।
ते तु क्रीडन्ति ।
शब्दार्था:-
ते – वे सब ।
के-कौन ।
बालकाः-लड़के।
किम् – क्या ।
कुर्वन्ति – करते हैं।
क्रीडन्ति – खेलते हैं।
गायन्ति – गाते हैं।
न- नहीं।
तु-तो।
क्रीडन्ति – खेलते हैं।
सरलार्थ:-
वे सब कौन हैं?
वे सब लड़के हैं।
वे सब क्या करते हैं?
वे सब खेलते हैं।
क्या वे सब गाते / गा रहे हैं ?
नहीं, वे सब नहीं गा रहे / गाते हैं।
वे सब तो खेलते / खेल रहे हैं।

NCERT Class 6 Sanskrit Deepakam Chapter 2 Question Answer एषः कः एषा का एतत् किम् 5.6

पुंलिङ्गम् (एकवचनम् )

घ
एषः कः ?
एष: शिक्षकः ।
शिक्षकः किं करोति ?
शिक्षकः लिखति ।
किम् एषः पठति?
न एषः न पठति । एष: लिखति ।

शब्दार्था:-
एषः – यह ।
क:-कौन |
शिक्षक:- शिक्षक |
लिखति-लिखता है / लिखते हैं।
किम् – क्या ।
न- नहीं।
पठति पढ़ता है।

सरलार्थ:-
यह कौन हैं?
यह शिक्षक हैं।
शिक्षक क्या करते हैं।
शिक्षक लिखते हैं।
क्या यह पढ़ते हैं?
नहीं, यह नहीं पढ़ते हैं?
यह लिखते हैं।

NCERT Class 6 Sanskrit Deepakam Chapter 2 Question Answer एषः कः एषा का एतत् किम् 5.7

पुंलिङ्गम् ( द्विवचनम् )

ङ
एतौ कौ ?
एतौ बालकौ ।
बालकौ किं कुरुत: ?
बालकौ पठतः ।
किम् एतौ लिखत: ?
न एतौ न लिखतः । एतौ तु पठतः ।

शब्दार्था:-
एतौ ये दो ।
कौ – कौन हैं।
बालकौ – (दो) लड़के।
किम् – क्या ।
कुरुतः – करते हैं।
पठतः – पढ़ते हैं।
लिखत :- लिखते हैं।
न- नहीं ।
तु – तो।

सरलार्थ:-
ये (दो) कौन हैं?
ये (दो) लड़के हैं।
दोनों लड़के क्या करते हैं?
दोनों लड़के पढ़ते हैं।
क्या ये दो लिखते हैं?
नहीं, ये (दो) नहीं लिखते हैं। ये दो
तो पढ़ते हैं।

Class 6 Sanskrit Chapter 2 Notes एषः कः ? एषा का ? एतत् किम् ? Summary
NCERT Class 6 Sanskrit Deepakam Chapter 2 Question Answer एषः कः एषा का एतत् किम् 5.8

पुंलिङ्गम् (बहुवचनम् )

च
एते के?
एते बालकाः ।
बालकाः किं कुर्वन्ति ?
बालकाः पिबन्ति ।
किम् एते पिबन्ति ?
आम्, एते फलरसं पिबन्ति ।

शब्दार्था:-
एते ये (सब) ।
के-कौन हैं।
बालकाः – लड़के ।
किम्-क्या।
कुर्वन्ति- करते हैं।
पिबन्ति – पीते हैं।
आम्-हाँ।
फलरसं- फल का रस ।
किं ताः गायन्ति ?
न ताः न गायन्ति ।
ताः तु धावन्ति ।

शब्दार्था:-
ताः – वे सब |
महिला :- महिलाएँ।
किम् – क्या ।
कुर्वन्ति – कर रही हैं।
धावन्ति – दौड़ती / दौड़ रही हैं।
गायन्ति- गा रही हैं।
न- नहीं।
तु – तो।

सरलार्थ:-
वे सब कौन हैं?
वे सब महिलाएँ हैं।
वे सब क्या कर रही हैं?
वे सब दौड़ रही हैं।
क्या वे सब गा रही हैं?
नहीं, वे सब नहीं गा रही हैं।
वे सब तो दौड़ रही हैं।

Class 6 Sanskrit Chapter 2 Notes एषः कः ? एषा का ? एतत् किम् ? Summary

स्त्रीलिङ्गम् (एकवचनम्)

ञ
एषा का?
एषा लता ।
एषा किं करोति ?
एषा खादति ।
किम् एषा पठति?
न एषा न पठति । एषा तु खादति ।

शब्दार्था:-

एषा – यह (स्त्री०) |
का-कौन ।
लता – लता (नाम) |
किम् – क्या ।
करोति करती है / कर रही है।
खादति – खा रही है।
पठति- पढ़ रही है।
न- नहीं ।

सरलार्थ:-
यह कौन है?
यह लता है।
यह क्या कर रही है?
यह खा रही है।
क्या यह पढ़ रही है?
नहीं, यह नहीं पढ़ रही है। यह तो खा
रही है।

NCERT Class 6 Sanskrit Deepakam Chapter 2 Question Answer एषः कः एषा का एतत् किम् 6.1

स्त्रीलिङ्गम् ( द्विवचनम् )

एते के?
एते बालिके ।
एते किं कुरुत: ?
एते भ्रमतः।
किम् एते धावत: ?
न एते न धावतः । एते तु भ्रमतः ।

शब्दार्था:-
एते ये दो (स्त्री.)।
के-कौन ।
बालिके – दो लड़कियाँ ।
किम् – क्या।
कुरुतः – कर रही हैं।
भ्रमतः – घूम रही है।
धावतः – दौड़ रही है।

सरलार्थ:-
ये दो कौन हैं?
ये दो लड़कियाँ हैं।
ये दोनों क्या कर रही हैं?
ये (दो) घूम रही हैं।
क्या ये दोनों दौड़ रही हैं?
नहीं, ये दोनों नहीं दौड़ रही हैं।
ये दोनों तो घूम रही हैं।

Class 6 Sanskrit Chapter 2 Notes एषः कः ? एषा का ? एतत् किम् ? Summary
NCERT Class 6 Sanskrit Deepakam Chapter 2 Question Answer एषः कः एषा का एतत् किम् 6.2

स्त्रीलिङ्गम् (बहुवचनम् )

ठ
एता: का : ?
एता: अजा: ।
एताः किं कुर्वन्ति ?
एताः चरन्ति ।
किम् एताः धावन्ति?
न एताः न धावन्ति । एताः तु चरन्ति ।

शब्दार्था:-
एता: +ये (सब) (स्त्री.)।
काः- कौन / क्या ।
अजा:- बकरियाँ |
किम् – क्या।
कुर्वन्ति – कर रही हैं।
चरन्ति – चर रही हैं।
धावन्ति- दौड़ रही हैं।

सरलार्थ:-
ये (सब) क्या हैं?
ये (सब) बकरियाँ हैं।
ये क्या कर रही हैं?
ये (सब) चर रही हैं।
क्या ये (सब) दौड़ रही हैं?
नहीं, ये नहीं दौड़ रही हैं। ये तो चर रही हैं।

NCERT Class 6 Sanskrit Deepakam Chapter 2 Question Answer एषः कः एषा का एतत् किम् 6.4

नपुंसकलिङ्गम् (एकवचनम् )

ड
तत् किम् ?
तत् चन्द्रयानम्।
किं तत् विमानम् ?
न तत् विमानं न।
तत् तु चन्द्रयानम् अस्ति ।

शब्दार्था:-
तत् वह ( नपुं० ) ।
किम्-क्या।
चन्द्रयानम् – चन्द्रयान ।
विमानम् – विमान |
न- नहीं।
अस्ति है।
तु-तो।

सरलार्थ:-
वह क्या है?
वह चन्द्रयान है।
क्या वह विमान है ?
नहीं, वह विमान नहीं है।
वह तो चन्द्रयान है।

Class 6 Sanskrit Chapter 2 Notes एषः कः ? एषा का ? एतत् किम् ? Summary
NCERT Class 6 Sanskrit Deepakam Chapter 2 Question Answer एषः कः एषा का एतत् किम् 6.5

नपुंसकलिङ्गम् (द्विवचनम्)

ते के?
ते पुस्तके।
किं ते पत्रे ?
न ते पत्रे न ।
ते तु पुस्तके स्तः ।

शब्दार्था:-
ते – वे (दो) (नपुं.)।
के – क्या ।
पुस्तके – दो पुस्तक ।
किम् – क्या ।
पत्रे – दो पत्ते ।
न- नहीं।
तु – तो।
स्त: – (दो) हैं।

सरलार्थ:-
वे दो क्या हैं?
वेदो पुस्तकें हैं।
क्या वे दो पत्ते हैं?
नहीं, वे दो पत्ते नहीं हैं?
वेदो तो पुस्तके हैं।

NCERT Class 6 Sanskrit Deepakam Chapter 2 Question Answer एषः कः एषा का एतत् किम् 6.6

नपुंसकलिङ्गम् (बहुवचनम् )

ण
तानि कानि ?
तानि रेलयानानि ।
किं तानि बसयानानि ?
न तानि बसयानानि न ।
तानि तु रेलयानानि सन्ति ।

शब्दार्था:-
तानि – वे (सब) नपुं० ।
कानि – क्या ( हैं ) ।
रेलयानानि – रेलगाड़ी ।
बसयानानि – बसयान ।
न- नहीं।
तु तो।
सन्ति हैं।

सरलार्थ:-
वे (सब) क्या हैं?
रेलगाड़ी हैं।
क्या वे बसयान हैं?
नहीं, वे बसयान नहीं हैं।
तो रेलगाड़ी हैं।

Class 6 Sanskrit Chapter 2 Notes एषः कः ? एषा का ? एतत् किम् ? Summary
NCERT Class 6 Sanskrit Deepakam Chapter 2 Question Answer एषः कः एषा का एतत् किम् 6.7

नपुंसकलिङ्गम् (एकवचनम् )

त
एतत् किम्?
एतत् दूरदर्शनम्।
किम् एतत् सङ्गणकम् ?
न, एतत् सङ्गणकं न ।
एतत् तु दूरदर्शनम् अस्ति ।

शब्दार्था:-
एतत् – यह (नपुं०) ।
दूरदर्शनम् – टेलीविजन।
किम्-क्या।
सङ्गणकम् – कम्प्यूटर |
न- नहीं। तु – तो / अस्ति है।

सरलार्थ:-
यह क्या है?
यह टेलीविजन है।
क्या यह कम्प्यूटर है?
नहीं, यह कम्प्यूटर नहीं है।
यह तो टेलीविजन है।

NCERT Class 6 Sanskrit Deepakam Chapter 2 Question Answer एषः कः एषा का एतत् किम् 6.8

नपुंसकलिङ्गम् (द्विवचनम्)

थ
एते के?
एते फले ।
किम् एते कन्दुके?
न, एते कन्दुके न।
एते तु फले स्तः ।

शब्दार्था:-
एते ये दो (नपुं०) ।
फले- दो फल |
किम्-क्या।
कन्दुके-दो गेंद
तु-तो।
स्त:- हैं (दो) |

सरलार्थ:-
ये दो क्या हैं?
ये दो फल हैं।
क्या ये दो गेंदें हैं?
नहीं, ये दो गेंदें नहीं हैं।
ये दो फल हैं।

Class 6 Sanskrit Chapter 2 Notes एषः कः ? एषा का ? एतत् किम् ? Summary
NCERT Class 6 Sanskrit Deepakam Chapter 2 Question Answer एषः कः एषा का एतत् किम् 6.9

नपुंसकलिङ्गम् (बहुवचनम् )

द
एतानि कानि ?
एतानि पुस्तकानि ?
किम् एतानि सोपानानि सन्ति ?
न एतानि सोपानानि न ।
एतानि तु पुस्तकानि सन्ति ।

शब्दार्था:-
एतानि – ये (सब) (नपुं०) ।
कानि – क्या ।
पुस्तकानि – पुस्तकें |
किम् – क्या ।
सोपानानि – सीढ़ियाँ ।
सन्ति- हैं।
तु-तो।

सरलार्थ:-
ये (सब) क्या हैं?
ये सब पुस्तके हैं।
क्या से सीढ़ियाँ हैं ?
नहीं, ये सीढ़ियाँ नहीं हैं।
ये तो पुस्तकें हैं।

उच्चैः पठन्तु स्मरन्तु अवगच्छन्तु च

(ऊँची आवाज़ में याद करें और समझें )
NCERT Class 6 Sanskrit Deepakam Chapter 2 Question Answer एषः कः एषा का एतत् किम् 7.1

Class 6 Sanskrit Chapter 2 Notes एषः कः ? एषा का ? एतत् किम् ? Summary
NCERT Class 6 Sanskrit Deepakam Chapter 2 Question Answer एषः कः एषा का एतत् किम् 7.2

वयं शब्दार्थान् जानीमः

(हम सब शब्दों के अर्थ जाने)
NCERT Class 6 Sanskrit Deepakam Chapter 2 Question Answer एषः कः एषा का एतत् किम् 7.3

Sanskrit Class 6 Notes

Scroll to Top
casibomcasibom girişcasibomMarsbahis güncelDeneme bonusuDeneme bonusuMarsbahisMarsbahisMarsbahis güncelMarsbahisMarsbahis güncelDeneme bonusuDeneme bonusu veren sitelerdeneme bonusudeneme bonusuroyalbet girişjojobetjojobet girişjojobet güncel搜狗输入法下载betparkbetpark girişbetparkbetpark girişbetparkbetpark girişbetparkbetpark girişbetparkbetpark girişdeneme bonusudeneme bonusudeneme bonusuDeneme bonusuavvabet girişavvabetholiganbet girişholiganbet güncel girişfanatikbetdeneme bonusudeneme bonusu veren sitelerdeneme bonusudeneme bonusu veren sitelerdeneme bonusudeneme bonusu veren sitelerbahsegelbahsegel girişromabetmarsbahismarsbahis girişmarsbahis güncel girişgalabetgamdomgamdom girişgrandpashabetgrandpashabet girişgrandpashabet güncel girişbizbetbizbet girişroyalbetGrandpashabet GirişPoker Sitelerigrandpashabetgrandpashabet girişgrandpashabet güncelgamdomgamdom girişgamdom güncel girişbetwoonbetwoon girişbetasusGrandpashabet twittermatbetbetasuspashagamingkolaybetkolaybet girişkolaybetkolaybet girişmadridbetmadridbet girişmadridbetmadridbet girişaresbetaresbettaksimbettaksimbetvizyonbetcasinoascasinoascasinoasbetasusbetasusbetasussezarcasinosezarcasinosezarcasinosezarcasinosezarcasinoaresbettaksimbetgalabetgalabetgalabettelegramroyalbetKumar Sitelerigiftcardmall/mygift visamygift giftcardmallGrandpashabet Güncel Girişcasinofastjojobetcasibombetciobetcio girişsuperbetinsuperbetin girişelexbetelexbet girişnakitbahisnakitbahis girişbiabetbiabet girişkolaybetkolaybet girişavvabetavvabet girişcratosroyalbetmarsbahismarsbahis girişbetasusbetasusdeneme bonusudeneme bonusu veren sitelerbetasusbetasusmatbet güncel girişholiganbetholiganbet girişholiganbet güncelholiganbetholiganbet girişholiganbet güncelmarsbahismarsbahis girişmarsbahis güncel girişmarsbahismarsbahis girişmarsbahis güncelavvabetavvabet girişroketbetroketbetroketbetSovabetbetasustaraftarium24canlı maç izleGrandpashabet twitterbetciobetcio girişbetcio güncelmatbetmatbet girişmatbet güncelbetzulabetzula girişbetzula güncelcratosroyalbet girişcratosroyalbet güncel girişcratosroyalbetroketbetroketbet girişroketbet güncel adresroketbetroketbetroketbet girişroketbet güncel girişroketbetroketbet girişroketbet güncel girişdeneme bonusudeneme bonusu veren sitelercratosroyalbetcratosroyalbet girişcratosroyalbet güncel girişdeneme bonusucratosroyalbetcratosroyalbet girişcratosroyalbet güncel girişdeneme bonusudeneme bonusu veren sitelerbetparkbetpark resmibetparkganobetganobet güncelganobetmarsbahismars girişibahiscasinobahiscasino girişbahiscasinobahiscasino girişbetasusbetasus girişbetasusbetasus girişbetasusbetasus girişbetasusbetasus girişbetasusbetasus girişbetparibetpari girişbetparibetpari girişrestbetrestbet girişrestbetrestbet girişrestbetrestbet girişrestbet girişrestbetrestbetrestbet girişrestbetrestbet girişbetlikebetlike girişbetlikebetlike girişbetzulabetzula girişbetzulabetzula girişbetzulabetzula girişdinamobetdinamobet girişdinamobet güncel girişbetzulabetzula girişbetzulabetzula girişbetzulabetzula girişcasinoroyalcasinoroyal girişcasinoroyalcasinoroyal girişcasinoroyalcasinoroyal girişjojobetjojobet girişjojobet güncel girişgrandpashabetgrandpashabet girişgrandpashabetgrandpashabet girişgrandpashabetgrandpashabet girişbetwoonbetwoon girişbetwoon girişbetwoonbetwoonbetwoon girişcratosroyalbetcratosroyalbet girişmarsbahismarsbahis girişcratosroyalbetcratosroyalbet girişklasbahisklasbahis girişklasbahisklasbahis girişpusulabetpusulabet girişpusulabetpusulabet girişcratosroyalbet girişcratosroyalbetmarsbahismarsbahis girişmarsbahis güncel girişmarsbahismarsbahis girişmarsbahis güncel girişpusulabetpusulabet girişpusulabet güncelmarsbahismarsbahis girişmarsbahis 2026betparkbetpark girişbetpark güncel giriştaraftarium24maç izlecanlı maç izletaraftarium24spincospinco girişspinco güncelcasibomcasibom girişcasibom güncel girişсмотреть футбол онлайнфутбол прямой эфирсмотреть футбол онлайнфутбол прямой эфирmaç izlecanlı maç izletaraftarium24maç izlecanlı maç izleCasino Kumar SiteleriCCasinoo Siteleriimatbetmatbet girişmatbet güncel girişmatbetmatbet girişmatbet güncelmatbetmatbet girişmatbet güncel girişKarşıyaka saat tamiriKarşıyaka gözlük tamirikarşıyaka saatçimatbetmatbet girişmatbet güncel girişmatbetmatbet girişmatbet güncel girişmatbet girişmatbet güncel girişmatbetpusulabet güncel girişpusulabet girişpusulabettambetroketbetamgbahisamgbahis girişbetnanobetnano girişmarsbahismarsbahis girişbullbahisbullbahis girişesbetesbet girişcasibomcasibom girişcasibom güncel girişselcuksportsselçuksportsmaç izlecanlı maç izlematbetmatbet girişmatbet güncel girişrocketbetrocketbet girişjojobet rehberholiganbetholiganbet girişholiganbet güncel girişmarsbahismarsbahis girişmarsbahis günceljojobetjojobet girişjojobet güncelmarsbahismarsbahis girişmarsbahis günceljojobetjojobet girişjojobetjojobet girişjojobetjojobet girişjojobetjojobet girişjojobetjojobet girişBeinwonbetgitbetgit girişpusulabetpusulabet girişmeritbetmeritbet girişmeritbet günceldeneme bonusu veren sitelerdeneme bonusu veren siteler 2026cratosroyalbetcratosroyalbet girişholiganbetholiganbet girişholiganbet güncelcratosroyalbetcartosroyalbet girişcratosroyalbetcratosroyalbet girişCratosroyalbet güncelholiganbetholiganbetholiganbetholiganbetholiganbetdeneme bonusu veren sitelerdeneme bonusu veren siteler 2026deneme bonusu veren sitelerdeneme bonusu veren siteler 2026Karşıyaka DişçiKarşıyaka DişKarşıyaka Diş Kliniğimadridbetwww giftcardmall com mygiftgiftcardmall visamcgift giftcardmallwww giftcardmall com mygiftmcgift giftcardmallgiftcardmall visajojobetjojobet girişmarsbahismarsbahis girişmarsbahis güncel girişmarsbahismarsbahis girişmarsbahis güncel girişdeneme bonusudeneme bonusu veren sitelercasibomcasibom girişjojobetjojobet girişdeneme bonusu veren sitelerdeneme bonusu veren siteler 2026taraftarium24maç izlecanlı maç izlewww giftcardmall com/mygiftgiftcardmall/mygiftjojobetmrkingbetasusjustin tvmaç izlecanlı maç izlemarsbahismarsbahis girişmarsbahis güncelmarsbahismarsbahis girişmarsbahis günceljojobetjojobet girişjojobet güncelmarsbahismarsbahis girişmarsbahismarsbahis girişmarsbahismarsbahis girişmarsbahismarsbahis girişmarsbahismarsbahis girişmarsbahismarsbahis girişcasinofastbetnanobetnano girişbetsmovebetsmove girişgrandpashabetgrandpashabet girişjojobetjojobet girişpusulabetpusulabet girişvaycasinovaycasino girişextrabetextrabet girişextrabet güncel girişextrabetextrabet girişextrabet güncel girişLotobetLotobet girişParmabetdinamobetdinamobet girişdinamobet güncel girişdeneme bonusu veren sitelertelegram下载jojobetjojobet girişjojobetjojobet girişjojobetjojobet girişjojobetjojobet girişbetgarantibetgaranti girişbetgaranti güncelultrabetultrabet girişultrabet güncel girişbetpuanbetpuan girişjojobetjojobet girişjojobetjojobet girişdeneme bonusudeneme bonusu veren sitelerizmit escortkocaeli izmit escortizmit escortmarsbahismarsbahis girişmarsbahis günceljojobetjojobet girişjojobet güncelspincospinco girişspinco güncelbetwoonbetwoon girişbetwoon güncelgiftcardmall/mygiftgiftcardmall balanceextrabetextrabet girişextrabet güncel girişmariobettaraftarium24maç izlecanlı maç izleextrabetextrabetextrabet girişextrabet güncel girişcasinoroyaldeneme bonusudeneme bonusudeneme bonusudeneme bonusujojobetjojobet girişjojobet güncel girişroketbetroketbet girişjojobetjojobet girişjojobetjojobet girişjojobet güncel girişjojobetjojobet girişjojobetjojobet girişjojobetjojobet girişjustintvjustin tvcanlı maç izletaraftarium24canlı maç izlemaç izlejojobetjojobet girişgrandpashabetgrandpashabet girişGrandpashabet güncel girişcasino sitelerijustintvbetparkbetpark girişjojobetjojobet girişjojobetjojobet girişdeneme bonusudeneme bonusu veren sitelerdamabetdamabet girisdamabetdamabet girisdamabetdamabet girisdamabetdamabet girisbetparkbetpark girisbetparkbetpark girisbetparkbetpark girissüperbetinsuperbetinbetparkbetpark girisdeneme bonusudeneme bonusu veren sitelerdeneme bonusudeneme bonusu veren sitelersüperbetinsuperbetinsuperbetinsüperbetinjojobetjojobet girişjojobet güncel girişmatbetmatbet girişmatbet güncel girişbetcibetci giriştophillbettophillbet girişbetciobetcio giriştipobettipobet girişbetkombetkom girişbetkom güncelbetkombetkom girişbetkom güncelmarsbahismarsbahis girişholiganbetholiganbet girişholiganbetholiganbet girişcasibomcasibom girişcasibom güncelslot sitelerigüvenilir slot siteleridinamobetdinamobet girişdinamobet güncel girişSovabetbetorderbetorder girişbetorder güncel girişholiganbetholiganbet girişholiganbet güncel girişholiganbetholiganbet girişholiganbet güncel girişSovabetbetgarantibetgaranti girişbetgaranti güncelholiganbetholiganbet girişdinamobetdinamobet girişdinamobetdinamobet girişBahis siteleribahis sitelerijojobetjojobet girişdizipaldizi izletv izleLordcasinobetasusjokercard balance checkbetasusBets10Bets10 girişBets10 güncel girişGalabetGalabet girişGalabet güncel girişMeritbetMeritbet girişMeritbet güncel girişHoliganbetHoliganbet girişHoliganbet güncel girişMarsbahisMarsbahis girişMarsbahis güncel girişdinamobetdinamobet girişkingroyalpusulabetpusulabet girispusulabet günceljojobetjojobet girişcasibomjojobet güncel girişjojobet girişjojobetjojobetdizipaljojobetjojobet girişjojobetjojobet girişCeltabetdinamobetdinamobet girişdinamobet güncel girişAvrupabetjojobetjojobet girişKavbetKavbet girisKavbet guncel girisKavbetKavbet girisKavbet kayitjojobetjojobet girişkingroyal girişkingroyal güncel girişcasibomcasibom girişcasibom güncel girişcasibomcasibom girişcasibom güncel girişcasibomcasibom girişcasibom güncel girişcasibomcasibom girişcasibom güncel girişcasibomcasibom girişcasibom güncel girişdinamobetdinamobet girişdinamobet güncel girişCeltabetkapadokya balon turukapadokyabetparkbetpark girişbetpark günceljojobetjojobet girişkingroyalkingroyal girişmarsbahismarsbahis girişcasibomcasibom girişKalitebetKalitebet girişbetparkbetpark girişbetpark günceljojobetjojobet girişCeltabet güncel girişjustin tvmaç izlecanlı maç izlebetgarantibetgaranti girişbetgaranti güncelmatbetmatbet girişmatbet günceljojobetjojobet girişjojobetjojobet girişmatbetmatbet girişmatbet güncelAvrupabettaraftarium24maç izlecanlı maç izletaraftarium24maç izlecanlı maç izlejojobetjojobet girişdeneme bonusu veren bahis siteleri​jojobetjojobet girişligobetligobet girişligobet güncelligobetligobet girişligobet günceljojobetjojobet girişrestbetjojobetjojobet girişjojobetjojobet girişjojobetjojobet girişjojobetjojobet girişmavibetmatbetjojobetjojobet girişdinamobetdinamobet girişdinamobet güncel girişjojobetjojobet girişjojobetjojobet girişjojobetjojobet girişjojobetjojobet girişcasibomcasibom girişcasibomcasibom giriştipobettipobet giriştipobettipobet girişjojobetjojobet girişholiganbetholiganbet girişgrandpashabetgrandpashabetgrandpashabetgrandpashabetgrandpashabetgrandpashabetgrandpashabetgrandpashabetgrandpashabetgrandpashabetgift cardcasibomcasibom girişCeltabet güncel girişcasibom girişcasibom güncel girişjojobetjojobet girişjojobet girişjojobet güncel girişcasibomcasibom girişcasibom güncel girişjojobetjojobet girişjojobet güncel girişmatbetmatbet girişmatbet güncelCeltabet girişcasibomcasibom girişcasibom güncelonwinonwin girişjojobetjojobet girişjojobet güncelbbahis siteleriimarsbahismarsbahis girişBahsegelcasibomcasibom girişBahsegelxslotxslot girişxslot günceldizipalyabancı dizi izlefilm izlecasibomcasibom girişcasibom resmi girişcasibomcasibom girişgrandpashabetgrandpashabet girişxslotxslot güncelxslot girişdizipalyabancı dizi izlefilm izledoeda7dakhdablaKavbetdoedahdablatürk ifşadoedatürk ifşahdablameritkingmeritking girişmeritking günceljojobetjojobet girişBahsegelBahsegel girişBahsegeljojobetjojobet girişbetplaybetplay girişdinamobetdinamobet girişdinamobet güncel girişikimisliikimisli girişbetparkbetpark girişbetpark güncelbetparkbetpark girişbetpark güncelultrabetultrabet girişonwinonwin girişholiganbetholiganbet girişBahsegelBahsegel girişBahsegel güncel girişjojobet girişgrandpashabetgrandpashabet girişmrking girişmatbetimajbetbetsalvadorbetsalvador girişmaxwinmaxwin girişbetwildbetwild giriştaraftarium24maç izlecanlı maç izlefanatikbetfanatikbet girişfanatikbet güncelligobetligobet girişligobet güncelpasacasinopasacasino girişpasacasinodoedahdabla7dakdizipaltaraftarium24maç izlecanlı maç izleholiganbetholiganbet girişVdcasinogiftcardmall/mygiftgiftcardmallmygiftgrandpashabetpusulabetpusulabet güncel girişpusulabetgrandpashabettaraftarium24maç izlecanlı maç izlejojobetjojobet girişjojobetjojobet girişjojobet güncel girişjojobet telegramjojobet hemen girişjojobet ampKavbetKavbet girisKavbet guncel girisbetsmoveultrabetKavbetKavbet girisKavbet guncel girismaxwinmaxwin girişmaxwin güncel girişroyalbetroyalbet girişroyalbet güncel girişCeltabetjojobetjojobet girişjojobetjojobet girişextrabetjojobetjojobet girişjojobetjojobet girişmatbetbetgarantibetgaranti girişbetgarantibetgaranti girişjojobetjojobet girişjojobetjojobet giriştaraftarium24canlı maç izlemaç izlealobetalobet giriştaraftarium24canlı maç izlemaç izleroketbetjokerbetultrabetbetgarantibetgaranti girişbetgaranti güncelmarsbahismarsbahis girişsuperbet girişganobetganobetganobetganobetmarsbahismarsbahis girişjojobet güncel girişBahis siteleriGrandpashabetdinamobetdinamobet girişdinamobet güncel girişdinamobetdinamobet girişikimisliikimisli girişBetwoonbetgarantibetgaranti girişbetgaranti adresalanya escortalanya bayan escortescort alanyaEskişehir EscortOdunpazarı EscortTepebaşı Escortmarsbahismarsbahis girişmatbetmatbet girişholiganbetholiganbet giriştaksimbetbetixirbetixir girişcapitolbetcapitolbet giriştimebetsetrabetjasminbetmarsbahiscapitolbet güncel girişcapitolbetbetparkbetpark girişbetgarantibetgaranti giriş