वयं वर्णमालां पठामः Class 6 Sanskrit

प्रस्तुत पाठ में वर्णमाला के बारे में बताया गया है। वर्ण दो प्रकार के होते हैं – स्वर और व्यञ्जन । स्वर का उच्चारण स्वतंत्र रूप से होता है जबकि व्यञ्जन का उच्चारण किसी स्वर की सहायता से होता है।

स्वर दो प्रकार के होते हैं –

  1. समान अक्षर वाले स्वर तथा
  2. संधि अक्षर वाले स्वर ।

व्यञ्जन के चार भेद होते हैं –

  1. वर्गीय वर्ण
  2. अन्तःस्थ वर्ण,
  3. अस्म वर्ण और
  4. अयोगवाह |

वयं वर्णमालां पठामः Class 6 Notes

मूलपाठः, शब्दार्थाः, सरलार्थाः, अभ्यासकार्यम् च

क वर्णाः द्विविधाः भवन्ति – स्वराः व्यञ्जनानि च।

1. स्वराः

स्वराणाम् उच्चारणं स्वतन्त्ररूपेण भवति ।
स्वराः द्विविधाः सन्ति-समानाक्षराणि सन्ध्यक्षराणि च ।

Class 6 Sanskrit Chapter 1 Notes वयं वर्णमालां पठामः Summary 6.8
Class 6 Sanskrit Chapter 1 Notes वयं वर्णमालां पठामः Summary 6.9

द्वयोः द्वयोः निश्चित – स्वरयोः सन्धिद्वारा ये नवीनाः स्वर – वर्णाः जायन्ते, ते सन्ध्यक्षर- स्वराः भवन्ति-
Class 6 Sanskrit Chapter 1 Notes वयं वर्णमालां पठामः Summary 7.1
* ” लृ” – वर्णस्य दीर्घा न सन्ति ।
** सन्ध्यक्षराणां ह्रस्वा न सन्ति ।
Class 6 Sanskrit Chapter 1 Notes वयं वर्णमालां पठामः Summary 7.2
* ” लृ” – वर्णस्य दीर्घा न सन्ति ।
** सन्ध्यक्षराणां ह्रस्वा न सन्ति ।

• अनुनासिक-स्वराः

मुखेन सह नासिकया अपि उच्चारिताः स्वराः अनुनासिक – स्वराः सन्ति ।
Class 6 Sanskrit Chapter 1 Notes वयं वर्णमालां पठामः Summary 7.3
Class 6 Sanskrit Chapter 1 Notes वयं वर्णमालां पठामः Summary 7.4

शब्दार्था:-

स्वराणाम् – स्वरों का।
राणां ह्रस्वा न सन्ति ।
उच्चारणं- उच्चारण।
स्वतन्त्ररूपेण – स्वतन्त्र रूप से।
द्विविधा: – दो प्रकार के ।
सन्ति हैं।
जायन्ते-बनते हैं।
मुख-मुख द्वारा |
नासिकया – नाक से ।

सरलार्थ:-
१. स्वर स्वरों का उच्चारण स्वतन्त्र रूप से होता है, स्वर दो प्रकार के होते हैं –

(1) समान अक्षर वाले स्वर और
(2) सन्धि अक्षर वाले स्वर ।

1. समान अक्षर वाले स्वर-
Class 6 Sanskrit Chapter 1 Notes वयं वर्णमालां पठामः Summary 7.5
2. सन्धि अक्षर वाले स्वर-
Class 6 Sanskrit Chapter 1 Notes वयं वर्णमालां पठामः Summary 7.6
दो-दो निश्चित स्वरों के सन्धि द्वारा जो नए स्वर वर्ण बनते हैं, वे सन्धि अक्षर- स्वर होते हैं-
Class 6 Sanskrit Chapter 1 Notes वयं वर्णमालां पठामः Summary 7.7

• अनुनासिक स्वर – मुख के साथ नाक से भी उच्चारित स्वर अनुनासिक स्वर होते हैं-
Class 6 Sanskrit Chapter 1 Notes वयं वर्णमालां पठामः Summary 7.8
“लृ.” वर्ण का दीर्घ नहीं होते हैं
** सन्धि अक्षरों का ह्रस्व नहीं होते हैं।

2. व्यञ्जनानि

ख व्यञ्जनानाम् उच्चारणे कस्यचित् स्वरस्य सहायता अवश्यं भवति । अतः वर्णमालायां व्यञ्जनानाम्
Class 6 Sanskrit Chapter 1 Notes वयं वर्णमालां पठामः Summary 7.9
Class 6 Sanskrit Chapter 1 Notes वयं वर्णमालां पठामः Summary 8.1

1. वर्ग्याः (स्पर्शाः) वर्ण:
Class 6 Sanskrit Chapter 1 Notes वयं वर्णमालां पठामः Summary 8.2
Class 6 Sanskrit Chapter 1 Notes वयं वर्णमालां पठामः Summary 8.3
वर्ग्याः (स्पर्शाः ) व्यञ्जनवर्णाः स्वकीय- उच्चारण- स्थानानुसारेण पञ्चसु वर्गेषु विभक्ताः भवन्ति ।

Class 6 Sanskrit Chapter 1 Notes वयं वर्णमालां पठामः Summary

2. अन्तःस्थाः वर्णाः

अन्तःस्थाः वर्णाः य र ल व अन्तःस्थाः वर्णाः बहुत्र स्वरवर्णानां स्थाने जायन्ते । अतः एते – ” अर्ध- स्वरा : ” इत्यपि उच्यन्ते ।
Class 6 Sanskrit Chapter 1 Notes वयं वर्णमालां पठामः Summary 8.4
Class 6 Sanskrit Chapter 1 Notes वयं वर्णमालां पठामः Summary 8.6

3. ऊष्म – वर्णाः
ऊष्मणां व्यञ्जन वर्णानाम् उच्चारण-समये मुखात् उष्णः वायुः निस्सरति ।
Class 6 Sanskrit Chapter 1 Notes वयं वर्णमालां पठामः Summary 8.5
Class 6 Sanskrit Chapter 1 Notes वयं वर्णमालां पठामः Summary 8.7

4. अयोगवाहौ वर्णौ
Class 6 Sanskrit Chapter 1 Notes वयं वर्णमालां पठामः Summary 8.8
Class 6 Sanskrit Chapter 1 Notes वयं वर्णमालां पठामः Summary 8.9
अयोगवाह : विशिष्टः व्यञ्जन वर्णः अस्ति । अत्र उच्चारणार्थं स्वरस्य संयोजनं पूर्वं भवति, न तु पश्चात् । अत्र द्वौ अयोगवाहौ स्तः-

Class 6 Sanskrit Chapter 1 Notes वयं वर्णमालां पठामः Summary 8.10
Class 6 Sanskrit Chapter 1 Notes वयं वर्णमालां पठामः Summary 8.11
व्यञ्जनैः सह सर्वेषाम् अपि स्वराणां संयोजनं भवति।
व्यञ्जनैः सह स्वराणां संयोजनेन गुणिताक्षराणि भवन्ति-

शब्दार्था: –

व्यञ्जनानाम् – व्यञ्जनों ।
उच्चरणे – उच्चारण में ।
कस्यचित् – कोई, किसी ।
स्वरस्य – स्वर की ।
अवश्यं – अवश्य ।
भवति होता है।
भेदाः – प्रकार |
बहुत्र – अनेक
उच्यन्ते – कहलाते हैं।
मुखात् – मुख से ।
निस्सरति-निकलती है।
Class 6 Sanskrit Chapter 1 Notes वयं वर्णमालां पठामः Summary 8.12

सरलार्थ:- व्यञ्जनों के उच्चारण में किसी स्वर की सहायता अवश्य होती है। अतः वर्णमाला में व्यञ्जनों के उच्चारण के लिए सभी जगह Class 6 Sanskrit Chapter 1 Notes वयं वर्णमालां पठामः Summary 9.1 स्वर का योग होता है। उदाहरण-
Class 6 Sanskrit Chapter 1 Notes वयं वर्णमालां पठामः Summary 9.2
यहाँ Class 6 Sanskrit Chapter 1 Notes वयं वर्णमालां पठामः Summary 9.1 स्वर केवल उच्चारण के लिए जोड़ा गया है । व्यञ्जनों के चार भेद होते हैं-

1. वर्गीय (स्पर्श) वर्ण
Class 6 Sanskrit Chapter 1 Notes वयं वर्णमालां पठामः Summary 9.3
वर्गीय (स्पर्श) व्यञ्जन वर्ण अपने उच्चारण स्थान के अनुसार पाँच वर्गों में विभक्त होते हैं।

2. अन्तःस्थ वर्ण- य र ल व
अन्तःस्थ वर्ण अनेक जगह स्वरों के स्थान पर बनते हैं।
अतः ये – ” अर्ध-स्वर” भी कहलाते हैं।
Class 6 Sanskrit Chapter 1 Notes वयं वर्णमालां पठामः Summary 9.4

3. उष्म वर्ण- श ष स ह
उष्म व्यञ्जन वर्णों के उच्चारण – समय मुख से उष्ण (गर्म) वायु निकलती है।

4. अयोगवाह वर्ण- अं अः
अयोगवाह विशिष्ट व्यञ्जन वर्ण है। यहाँ उच्चारण के लिए स्वर का संयोजन पहले होता है, न तो बाद में।
यहाँ दो अयोगवाह हैं-
Class 6 Sanskrit Chapter 1 Notes वयं वर्णमालां पठामः Summary 9.5
व्यञ्जनों के साथ सभी स्वरों का संयोजन होता है व्यञ्जनों के साथ स्वरों के संयोजन से गुणित अक्षर होते हैं-

गुणिताक्षराणि
Class 6 Sanskrit Chapter 1 Notes वयं वर्णमालां पठामः Summary 9.6
गुणिताक्षराणि
(गुणित अक्षर)
Class 6 Sanskrit Chapter 1 Notes वयं वर्णमालां पठामः Summary 9.7

वदामः लिखामः च
Class 6 Sanskrit Chapter 1 Notes वयं वर्णमालां पठामः Summary 9.8
Class 6 Sanskrit Chapter 1 Notes वयं वर्णमालां पठामः Summary 9.9
Class 6 Sanskrit Chapter 1 Notes वयं वर्णमालां पठामः Summary 9.10
Class 6 Sanskrit Chapter 1 Notes वयं वर्णमालां पठामः Summary 9.11
Class 6 Sanskrit Chapter 1 Notes वयं वर्णमालां पठामः Summary 9.12

वदामः लिखामः च
(बोलते और लिखते हैं)
Class 6 Sanskrit Chapter 1 Notes वयं वर्णमालां पठामः Summary 10.1
Class 6 Sanskrit Chapter 1 Notes वयं वर्णमालां पठामः Summary 10.2
Class 6 Sanskrit Chapter 1 Notes वयं वर्णमालां पठामः Summary 10.3
Class 6 Sanskrit Chapter 1 Notes वयं वर्णमालां पठामः Summary 10.4

Class 6 Sanskrit Chapter 1 Notes वयं वर्णमालां पठामः Summary

3. संयुक्त व्यञ्जनानि

एकाधिक-व्यञ्जन-वर्णानां मेलनेन संयुक्त व्यञ्जनानि भवन्ति-

Class 6 Sanskrit Chapter 1 Notes वयं वर्णमालां पठामः Summary 10.5
Class 6 Sanskrit Chapter 1 Notes वयं वर्णमालां पठामः Summary 10.6
* एतानि संयुक्त व्यञ्जनानि नवीनाः वर्णाः न सन्ति अपि तु पृथक्-पृथक् संयुक्त व्यञ्जन वर्णानां विशिष्टा लेखन शैली एव । एतेषु आगतः स्वरः संयुक्त व्यञ्जनेषु अन्तर्भूतः नास्ति ।
Class 6 Sanskrit Chapter 1 Notes वयं वर्णमालां पठामः Summary 10.8

शब्दार्थाः-

एकाधिक- एक से अधिक। वर्णानां वर्णों के । मेलनेन – मेल से । भवन्ति – बनते हैं, होते हैं। पत्रम् – पत्ता । ज्ञानम् – ज्ञान ।

सरलार्थ:- संयुक्त व्यञ्जन एक से अधिक व्यञ्जन वर्ण के मेल से संयुक्त व्यञ्जन बनते हैं-
Class 6 Sanskrit Chapter 1 Notes वयं वर्णमालां पठामः Summary 10.9
इस प्रकार सभी व्यञ्जनों सभी व्यञ्जन के साथ मेल से संयुक्त व्यञ्जन बनते हैं – *
Class 6 Sanskrit Chapter 1 Notes वयं वर्णमालां पठामः Summary 11.1

वर्ण-वियोग:

Class 6 Sanskrit Chapter 1 Notes वयं वर्णमालां पठामः Summary 11.2
Class 6 Sanskrit Chapter 1 Notes वयं वर्णमालां पठामः Summary 11.3
Class 6 Sanskrit Chapter 1 Notes वयं वर्णमालां पठामः Summary 11.4
Class 6 Sanskrit Chapter 1 Notes वयं वर्णमालां पठामः Summary 11.5
Class 6 Sanskrit Chapter 1 Notes वयं वर्णमालां पठामः Summary 11.6
Class 6 Sanskrit Chapter 1 Notes वयं वर्णमालां पठामः Summary 11.7
Class 6 Sanskrit Chapter 1 Notes वयं वर्णमालां पठामः Summary 11.8
Class 6 Sanskrit Chapter 1 Notes वयं वर्णमालां पठामः Summary 11.9
Class 6 Sanskrit Chapter 1 Notes वयं वर्णमालां पठामः Summary 11.10
Class 6 Sanskrit Chapter 1 Notes वयं वर्णमालां पठामः Summary 11.11

वर्ण-संयोगः
Class 6 Sanskrit Chapter 1 Notes वयं वर्णमालां पठामः Summary 12.1
Class 6 Sanskrit Chapter 1 Notes वयं वर्णमालां पठामः Summary 12.2

Class 6 Sanskrit Chapter 1 Notes वयं वर्णमालां पठामः Summary

वयं शब्दार्थान् जानीमः

Class 6 Sanskrit Chapter 1 Notes वयं वर्णमालां पठामः Summary 12.3

Class 6 Sanskrit Chapter 1 Notes वयं वर्णमालां पठामः Summary 12.4

Class 6 Sanskrit Chapter 1 Notes वयं वर्णमालां पठामः Summary 12.5

वयं शब्दार्थान् जानीमः

(हम सब शब्दों के अर्थ जानते हैं।)

Class 6 Sanskrit Chapter 1 Notes वयं वर्णमालां पठामः Summary 12.6

Class 6 Sanskrit Chapter 1 Notes वयं वर्णमालां पठामः Summary 12.7

Class 6 Sanskrit Chapter 1 Notes वयं वर्णमालां पठामः Summary 12.8

Class 6 Sanskrit Chapter 1 Notes वयं वर्णमालां पठामः Summary 12.9

Class 6 Sanskrit Chapter 1 Notes वयं वर्णमालां पठामः Summary 12.10

Spread the love

You cannot copy content of this page